Ontslagbrief De Ruimte, 2006

Below is a draft resignation letter (in Dutch), explaining why I was cutting short my internship at democratic school De Ruimte. The short of it was that the school had been hijacked by a small group of parents, who used various forms of intimidation and manipulation to change the way the school worked, taking away governing power from the school meeting (lead by the children/teenagers) and towards the parent council. It was quite an amazing display of overthrow politics, taking place in the microcosm of a private school. In response to this “coup d’école”, most of the original founders left the school and took their children with them. The letter below was never sent, because we were starting a new school a couple kilometres further (which became Sudbury School De Kampanje in Amersfoort), and I didn’t want to stir up the controversy even more. 

beste studenten, collega’s, ouders

Naar aanleiding van de gebeurtenissen van de laatste dagen heb ik besloten mijn stagiairschap op De Ruimte te beëindigen. Ik heb beslist dat ik me niet meer wil inzetten voor het schoolproject zoals het er nu voor staat.

Mijn verblijf op de school was relatief kort, en ik heb dus niet zoveel tijd gehad om een helder beeld te krijgen van alle factoren die aan de basis liggen van de splitsing van de school. Toch wil ik graag met jullie mijn ideeën hierover delen, voor wat ze waard zijn. Ik heb met zoveel mogelijk mensen gesproken, zoveel mogelijk informatie verzameld, en in deze tekst heb ik geprobeerd alles wat ik te weten gekomen ben zo goed mogelijk te ordenen en zo juist mogelijk weer te geven. Het heeft mezelf geholpen mijn besluit te nemen, misschien kan het ook voor anderen meer duidelijkheid scheppen.

Voor de volledigheid wil ik vermelden dat ik met de leden van het bestuur niet heb gesproken over de gang van zaken, dus dat mijn interpretatie van de gebeurtenissen mogelijks onzuiverheden bevat die hen onterecht in een slecht daglicht stellen. Hiervoor alvast mijn excuses. Wel weet ik zeker dat ik niets over het bestuur uit persoonlijke antipathie heb neergeschreven — ik ken enkel Ruud, aan wie ik enkel oprecht hartelijke herinneringen overhoud.

Ik heb eerst proberen neer te schrijven hoe ik een democratische school zie, om vervolgens te kunnen vergelijken met hoe ik De Ruimte ervaren heb.

Democratische school

a) concept

Ik zie een democratische school als een school die ernaar streeft een omgeving te zijn waarin studenten de doelen die ze zichzelf stellen zo goed mogelijk kunnen leren verwezenlijken. Doordat iedereen andere interesses, wensen, doelen heeft, komen er overlappende aanspraken op elkaars’ tijd en handelen, en op de middelen die de school ter beschikking heeft. Om met deze conflictsituatie om te gaan wordt een wetgevende macht in het leven geroepen, die in regels en afspraken vastlegt wat de meerderheid van leden van de gemeenschap nodig vind om zo goed mogelijk zijn of haar leven en toekomst vorm te geven. Omdat er geen enkele mogelijkheid is om de waarde van verschillende doelen en wensen aan elkaar af te meten, krijgt iedereen gelijke inspraak. Ieder lid van de schoolgemeenschap kan op die manier dagelijks ervaren dat hij of zij dezelfde mogelijkheden heeft als iedere andere om de regels en voorschriften die de veiligheid en vrijheid garanderen, mee vorm te geven.

b) bestuur

De vraag naar hoe gezorgd wordt dat een democratische school als school en als democratisch kan blijven bestaan is geen makkelijke. Zowel studenten, ouders als stafleden hebben er belang bij dat de school op een duurzame manier bestuurd wordt. Een stabiele basis voor de noodzakelijke evenwichtsoefening tussen budgetten, personeelsaangelegenheden en overheids-eisen is een absolute vereiste. In scholen zoals o.m. Sudbury Valley en Blue Mountain School (bij deze heb ik navraag gedaan) ligt het lot van de school volledig in handen van de ‘assembley’. Dit is de vergadering die ook de grondwet van de school opstelt (meestal bij speciale meerderheid). De leden van deze algemene vergadering zijn alle ingeschreven studenten en hun ouders, en de aangenomen stafleden.

Om het democratische schoolconcept in stand te houden dient als uitgangspunt steeds de maximale mogelijkheid tot zelfontplooiing van de studenten genomen te worden. Het orgaan dat dit doel het beste kan dienen is de schoolmeeting. Het is dan ook de logische keuze van de assembley om het zwaartepunt van de beslissingen daar te leggen. Zo wordt bijvoorbeeld het schoolbudget samengesteld door de schoolmeeting, waarna de assembley er zijn fiat voor geeft. Als de assembley weigert, dient de schoolmeeting een tweede voorstel uit te werken. Op deze manier is de schoolkring steeds baas over de interne keuken, en hebben ouders toch inspraak in het uitzonderlijke geval dat de budgetten de pan uitswingen, of als er bijvoorbeeld ongewenste juridische implicaties (die ook ouders kunnen schaden) mogelijk zijn door beslissingen van de schoolmeeting.

Aangezien het behoorlijk onpraktisch is om voor alle beslissingen de hele assembley samen te roepen, gaat de deze algemene vergadering soms een bestuur aanstellen om een aantal concrete projecten ten uitvoer te brengen: onderhouden van de gebouwen, begroting, communicatie met overheden, … In Blue Mountain School, die als charter school volledig gesubsidieerd is, zijn de leden van het bestuur ook wettelijk aansprakelijk (over SVS heb ik hierover geen info). Het is dus niet zo dat verantwoordelijkheid en beslissingsrecht noodzakelijkerwijs samen hoeven te gaan: als het bestuur niet meer verantwoordelijk wil zijn voor de beslissingen van de assembley en/of schoolmeeting, kan het steeds ervoor kiezen om haar ontslag in te dienen.*

c) interne werking

Het beleid van de school drukt de wil uit van de meerderheid schoolgemeenschap, en moet dus opgevolgd worden. Het is de taak van stafleden om zich ten allen tijde zich te houden aan de regels en protocollen zoals ze vastgelegd zijn door de schoolmeeting, en om studenten en medestafleden die dat niet doen daarop te wijzen volgens de vastgelegde procedures. Op die manier wordt duidelijk dat de leden van de school de volledige verantwoordelijkheid dragen voor het dagelijkse functioneren, en op gelijkwaardige basis kunnen meebouwen aan een veilig kader waarin de vrijheid van de studenten maximaal kan zijn.

2) De Ruimte

a) bestuur

Op De Ruimte is het momenteel zo dat de leden van het interim-bestuur beslissen over hoe er onderhandeld wordt met de inspectie, en welke toegevingen er gedaan worden aan het schoolconcept. (elke maatregel die niet zou ingevoerd worden in afwezigheid van de eisen van de inspectie beschouw ik als een toegeving) Wettelijk en feitelijk is het zo dat het bestuur volledig autonoom is: het bepaalt volledig zelf wie haar huidige en toekomstige leden zijn, en waar de grenzen van haar bevoegdheden liggen. Deze situatie is ontstaan door de druk die kwam vanwege de overheid om in overleg met de inspectie naar erkenning toe te werken.

Het interim-bestuur heeft zelf herhaaldelijk verklaard de intentie te hebben enkel beslissingen te nemen die door de hele schoolgemeenschap gedragen worden. Maar met de huidige structuur is het erg moeilijk om uit te zoeken hoe ver het geheel van de studenten, ouders en begeleiders bereid is te gaan in het proberen vermijden van een rechtzaak. Het is duidelijk dat er twee strekkingen zijn binnen de school: enerzijds het ten allen koste behouden van de school en het vermijden van rechtszaken, anderzijds het ten allen koste behouden van het schoolconcept en dit desnoods verdedigen in een rechtszaak. Door de manier waarop De Ruimte nu bestuurd wordt is het echter onmogelijk uit te maken welke van de twee strekkingen (of welke ertussenin) het meeste draagkracht heeft: er is eenvoudigweg geen instrument om dit alles te meten. De mensen van het interim-bestuur moeten dus proberen om alles ‘met de natte vinger’ aan te aanvoelen: een onmogelijke opdracht.

De vage communicatie van het interim-bestuur verminderde ook de mogelijkheid van de gemeenschap om zich over ‘het project’ een mening te vormen. Er werd geen duidelijk verslag uitgebracht van wat er intern besproken en beslist werd, noch aan de schoolkring, noch aan de begeleiderskring. Het bestuur heeft ook actief gewerkt aan het verhinderen van overleg tussen de betrokkenen, zoals dit fragment uit een email aan alle stafleden duidelijk aantoont:

“Het IB heeft kennis genomen van het voornemen van begeleiders om vanavond bij elkaar te komen met de studenten die afgelopen donderdag bij de bijeenkomst waren van de studenten en het IB. […] Wij raden dringend aan om studenten rechtstreeks met het IB contact op te laten nemen bij vragen, onduidelijkheden, et cetera. Het kan niet zo zijn dat begeleiders tussen studenten en IB gaan staan. Het IB heeft van geen enkele student vooralsnog een reactie ontvangen, dus er is geen enkele aanleiding om een bijeenkomst te beleggen op zeer korte termijn. Zou dat wél het geval zijn, dan zou zij dat zeker doen.
[…] Mocht er bij begeleiders onvrede zijn onderwerpen die bijvoorbeeld het IB aangaan, dan mogen studenten daar op geen enkele wijze direct onderdeel van worden gemaakt. Het toch door laten gaan van de bijeenkomst van vanavond, mits en indien directe betrokkenheid van studenten, zal daarom verstrekkende gevolgen hebben.”

(Verzonden: zondag 15 oktober 2006, 18:24)

Het aanbod van het interim-bestuur om rechtstreeks contact te hebben met studenten zou zeker bij hebben kunnen dragen tot een duidelijker beeldvorming bij iedereen. Het spreekverbod naar de begeleiders toe was dan weer een ernstige verstoring van dit proces. Ook de reactie op de mail die Peter op 16 september rondstuurde (waarin hij zei te twijfelen aan zijn engagement als de zaken zo verdergingen) sprak boekdelen: hij werd in een gesprek met een aantal bestuursleden gevraagd zijn excuses aan te bieden, of zich terug te trekken uit de school. Dit gesprek werd in de notitie die op 17 oktober door het IB werd verstuurd aangeduid als een ‘correctief gesprek’. We zien dus dat op verschillende gelegenheden het interim-bestuur de vrije meningsuiting en -vorming probeerde te beknotten binnen de school.
Een motief voor deze pogingen tot censuur die ik herhaaldelijk te horen kreeg, was dat bepaalde mensen te veel invloed hadden op de studenten, en dat ook de beslissingen in de schoolkring gestuurd werden door de begeleiders.

b) schoolkring

Het argument van de mensen van het interim-bestuur, dat de schoolkring erg beïnvloedbaar is, houdt steek. Door overwegend bezwaar aan te tekenen en voet bij stuk te houden kunnen bepaalde leden van de vergadering psychologische druk uitoefenen op de anderen. Zo bestaat de mogelijkheid dat beslissingen worden genomen die niet door een meerderheid gedragen worden. Dit kan verholpen worden door de invoering van democratie, waarbij een individu of een minderheid niet meer de mogelijkheid bezit om de besluitvorming te blokkeren. De enige manier om een beslissing door te voeren of tegen te houden is dan voldoende mensen overtuigen met je argumenten. In een democratie kunnen zelfs de meest onervaren leden met een simpel handopsteken een voorstel waar ze het niet mee eens zijn wegstemmen.

Ik vind het opmerkelijk dat het interim-bestuur zich nooit over deze fundamentele kwestie heeft uitgesproken. Democratie zou nogtans een veel effectiever middel geweest zijn om intimiderende acties vanwege volwassenen uit de school te bannen dan de tactiek van die het IB toepaste. Deze bestond de facto uit het bestrijden van kwaad met erger, door zelf een strategie van intimidatie toe te passen. Verder is het opvallend dat die mensen die als meest invloedrijk in de schoolkring beschouwd worden, net de grootste voorstanders van de invoering van democratie blijken te zijn.

Er bestaat een mogelijkheid dat men in het IB vermoedt dat de jonge leden van de schoolkring zich ook in een democratie makkelijk zouden laten inpakken door voorstellen die niet in hun eigenbelang (en dus dat van de school), maar wel in dat van de begeleiders zouden zijn. Los van de vraag wat voor voorstellen dat dan wel zouden kunnen zijn, wil ik er graag op wijzen dat zo’n visie op het oordelingsvermogen van jonge mensen impliceert dat die dan ook in andere situaties niet zouden kunnen oordelen wat goed en wat slecht voor hen is. En dan ligt de weg open voor een school waar volwassenen gaan bepalen wat kinderen nodig hebben, e.g.: slechte videospelletjes worden geweerd, er wordt nagedacht over hoeveel uur wiskunde per week het best is voor een kind, en een minimumleeftijd om te leren lezen wordt ingevoerd.

Ik vernam ook meerdere malen dat er de laatste tijd vanwege de studenten niet veel wil is om zich te engageren in de schoolkring. Wat de reden hiervoor is weet ik niet, maar het staat buiten kijf dat een verdere vermindering van de bevoegdheden van de schoolkring er niet voor zal zorgen dat die plots openbloeit, wel integendeel: een tekort aan democratie kan niet worden opgelost met nog minder democratie. Studenten zullen pas de moeite doen om zich voldoende te informeren en zo een weloverwogen oordeel te vormen over een bepaalde kwestie als ze het gevoel hebben dat hun stem een zeker gewicht zal hebben. Woorden als ‘overleg’ en ‘advies’ wegen mijns inziens veel lichter dan ‘inspraak’ en ‘mede-verantwoordelijkheid’.

c) interne werking

Dit is het stukje tekst waar ik het meest onzeker over ben. Ik heb niet zo lang op De Ruimte gewerkt, dus ik weet dat ik bepaalde zaken verkeerd kan inschatten. Tegelijk heb ik lang genoeg op de school gewerkt om te zien hoe fantastisch toegewijd alle begeleiders wel waren, en wat een plezier het was om met ze mogen samen te werken. Toch wil ik graag iets zeggen over hoe de interne werking niet strookt met mijn kijk op democratische scholen:

Tijdens mijn verblijf op de school merkte ik dat niet alle stafleden het even breed nam met de regels en afspraken die aanwezig waren in de school. Vaak kenden de studenten de afspraken beter dan de begeleiders. Desondanks werd deze nonchalante houding ook door hen overgenomen: intekenlijsten werden niet of slordig ingevuld, certificaten werden niet nagekeken, enzomeer. Als uitleg voor deze laissez-faire houding werd aangehaald dat er ook ruimte moet zijn voor gevoel en empathie naast het wettelijke kader dat voorgeschreven wordt door de schoolkring. Ik heb het altijd moeilijk gevonden om te begrijpen hoe het verkiezen van eigen normen en waarden boven die van de meerderheid van de gemeenschap waarbinnen je werkt blijk zou geven van meer medeleven en meevoelen. Mensen die het belangrijk vinden dat de afspraken en regels die in samenspraak gemaakt zijn nagevolgd worden, zouden ‘teveel in hun hoofd’ leven. Ik denk dat beide manieren van handelen — de autoriteit van de schoolkring erkennen versus zelf rechter spelen — het resultaat zijn van een bewuste keuze, en dat je je enkel kunt afvragen dewelke het meest bijdraagt tot een cultuur van gelijkwaardigheid en vertrouwen.

c) conclusie

Zoals ik het nu zie, lopen doorheen De Ruimte drie ideologische breuklijnen; drie aan elkaar tegengestelde visies: de eerste en in mijn ogen belangrijkste is de kijk op het onderwijsconcept. Er is een verschillende interpretatie van hoe de principes van vrijheid en verantwoordelijkheid het best toegepast kunnen worden. De tweede breuklijn loopt doorheen de ideeën omtrent het bestuur en het beleid van de school, en een derde tegenstelling ligt in het al of niet toegeven aan de eisen van de inspectie. Voor zover ik kan inschatten lopen deze drie breuklijnen min of meer parallel doorheen de schoolgemeenschap. Ik denk dat een splitsing misschien wel onvermijdelijk is, aangezien het onmogelijk is twee verschillende scholen te realiseren op één en dezelfde plaats.

Tot slot wil ik nog even mijn dank uitdrukken aan alle fantastische mensen met wie ik heb mogen samenwerken en van wie ik heb mogen leren op De Ruimte. Ik ben ervan overtuigd dat dit de start is van een nieuw begin, of het begin van een nieuwe start, voor onderwijsvernieuwing in Nederland en daarbuiten. Ik voel heel sterk dat we allemaal staan voor eenzelfde ideaal: het geloof dat mensen hun eigen leven en toekomst kunnen maken, en dat de meest bloeiende samenwerking een vrijwillige is. Daarom wens ik De Ruimte — zijn studenten, ouders en begeleiders — het allerbeste toe: vele jaren, een gezonde groei, en blijvende passie.

Beste groeten,

Tuur Demeester