Pools katholieke ‘roots’ op zoek naar nieuw leven in de Hollandse klei

In de literatuur wordt de typische Pool vaak romantisch afgeschilderd als ‘ Polak wieczny tulacz’(de eeuwige zwerver) of ‘Polak wygnaniec’(de balling) (Willems& Verbeek,2003,p.16,). The Dutch attitude towards Poles for youngsters is a hardworking industrious nation, while the other view was a nation who loves alcohol. (Stefanowicz&Falkowska,z.j., p.2.). In de media wordt echter maar weinig geschreven over het belang van het geloofsleven voor de Pool.

Vrij, bezet en weer vrij
Om meer inzicht te krijgen in het wel en wee van Polen, moeten we eerst terug naar de geschiedenis. In 1569 werd de eerste Poolse republiek gesticht. Vier jaar later werd er vrijheid van geloof ingevoerd. Religieuze tolerantie was de grondslag voor de burgerrechten in Polen. (Pogonowski,2000, p. 15).

In 1795 werd Polen opgedeeld tussen Rusland,Oostenrijk en Pruisen. Rond 1900 telde het Russische rijk waaronder een groot deel van Polen, 166 miljoen inwoners, waarvan de meesten op het platteland woonden. Door de geringe industrie en de vele boerengemeenschappen was het inkomen per hoofd van de bevolking het laagst in Europa (Wasserstein, 2007, p.24).

De uiteindelijke ineenstorting van het grote Russische rijk zorgde ervoor dat de Polen eindelijk weer een kans zagen om hun rechten op te eisen en internationale aandacht te vragen voor een eigen staat. Na de Eerste Wereldoorlog kwam het zelfbeschikkingsrecht van volken tot stand en in 1918 ontstond de Poolse republiek (De Lange, 2005).

De geschiedenis van polen door de jaren heen(Baginski,2012):
https://www.youtube.com/watch?v=stEuQamTLXw

Communisme versus Katholicisme
Na de Tweede Wereldoorlog kwam Polen onder de communistische invloed van Rusland, hoewel de Russen wel akkoord gingen met een democratische regering (Hoffs, 2008, p.22). Als voorbeeld hiervan, kan men de ‘Akte van overeenstemming’ uit 1950 noemen,waarbij kerk en staat wederzijds akkoord gingen om hun loyaliteit te betuigen naar elkaar, zodat er toch sprake was van katholiek onderwijs en ondersteuning bij zorg en welzijn door priesters en pastoors (Kuschpèta, z.j.,p.3,4).

Na de val van het communisme in 1989, werd Polen een zelfstandige democratische republiek. De invloed van de katholieke kerk is hierna niet heel erg veranderd. Na een korte terugval heeft de kerk zich weer hersteld. Het aantal priesterstudenten steeg zelfs van 4500 in 1998 tot 7000 in 2005. De kerk heeft voor de komende jaren nog genoeg aanhang en ruimte voor uitbreiding. (Jenkins, 2007,p.95).

Nationalisme, de kerk en een nieuwe toekomst
De Poolse geschiedenis met zijn wisselvallige perioden van bezetting en onafhankelijkheid, heeft bij de inwoners een sterk nationalistisch gevoel teweeggebracht. De populariteit van de katholieke kerk is dan ook te verklaren omdat men altijd heeft geprobeerd om de Poolse cultuur en identiteit vast te houden (Vervoort, 2011, p.5).

In 2004 trad Polen toe tot de EU en vanaf 2007 werd de mogelijkheid geboden aan migranten om zonder vergunning In andere Europese landen te gaan werken. Velen gaven hieraan gehoor. (Vervoort, 2011, p.5).

Nederland als invloedssfeer
De laatste jaren zijn er steeds meer Polen naar het Westen geëmigreerd. Sinds 1 juli 2014 zijn er meer dan 100.000 Polen in ons land gearriveerd (CBS, 2014). Uit onderzoek is gebleken dat de nieuwkomers hun religie meenemen, maar dit wel op een andere manier uiten dan zij in hun vaderland gewend zijn (Vervoort, 2012, p.3).

In Polen is 90% van de bevolking katholiek en ongeveer de helft daarvan gaat één keer per week naar de kerk. In Nederland gaan zij minder naar de kerk, 24% gaat minimaal eens per maand naar de mis ( Vervoort, 2012, p.3). Degenen die regelmatig naar de kerk gaan houden wel streng vast aan hun manier van geloven. Via sociale media, proberen ze de familie te laten weten dat zij hun geloof niet aan de kant zetten in het liberale Nederland.(Vervoort, 2012, p.7).

Verminderd kerkbezoek
Toch speelt de lokale invloed, zoals toenemende secularisering, wel mee in hun geloofsbeleving. (Vervoort, 2012, p.7). De oorzaken voor een verminderd kerkbezoek zijn bijvoorbeeld het gebrek aan kennissen die ook gaan en de werkomstandigheden. Vanwege weekendwerk hebben veel arbeiders te weinig tijd voor kerkbezoek.( Vervoort, 2012, p.3). Tenslotte wordt het geringe aanbod van Poolse missen en een verminderde sociale controle als reden genoemd (Vervoort, 2012, p.9).

Toch kan de parochie voor anderen weer functioneren als sociaal bindmiddel. Samen met delicatessenzaken wordt de kerk als ontmoetingsplek gezien om informatie uit te wisselen met landgenoten. In bepaalde buurten in Nederland is de Poolse invloed sterk zichtbaar door eigen winkels, tijdschriften en eigen kerkdiensten. Dit zorgt voor het behoud van hun etnische en culturele identiteit in Nederland (Willems&Verbeek,2003,p.17).

Een voorbeeld van een Poolse supermarkt in Rotterdam. De onderste foto laat de aanwezigheid van de Poolse cultuur in Nederland zien (Havenaar, 2015).

Van toevluchtsoord naar ritueel
In de tijd van het communisme diende de kerk vooral als een toevluchtsoord. Volgens Durkheim(geciteerd in Furseth, p.32–24) is het katholieke geloof voornamelijk een godsdienst die bestaat uit rituelen, samenzijn en familie. Er wordt minder belang gehecht aan geschriften en doctrines (Vervoort, 2012, p.12).

Niet alleen het geloof zelf wordt als belangrijk gezien, maar ook de uiterlijke kenmerken zoals: rituelen, kunst, groepsvorming en gemeenschapsmoraal, gedragingen en uitdossingen van gelovigen. Wanneer de Poolse migrant naar Nederland komt, wordt hij uit een collectief geheel getrokken en verandert zijn vaste manier van geloven (Vervoort, 2011, p.13)

‘Bevrijd’ van het katholieke geloof
Iwona Mazcka is een voorbeeld van een vrouw die zo’n geloofsverandering heeft ondergaan. Ze is 41 jaar en woont in Den Haag met haar man en dochters. “Ik woon al sinds 1998 in Nederland en sinds ik hier ben voel ik me echt bevrijd van mijn geloof.”

De Poolse kerk heeft ze altijd als heel streng en conservatief ervaren, wat haar niet beviel. “Sindsdien ben ik kritischer tegenover het geloof geworden, net als veel vrienden die ik ken en mijn ouders, hoewel die nog wel gelovig zijn.”

Mazcka komt uit de stad Kielce in Midden-Polen. Hier is ze katholiek groot gebracht. Ze bad elke dag met haar familie en ging elke zondag naar de kerk, maar stond er vaak argwanend tegenover. “Op de middelbare school merkte ik al dat er dingen werden verteld die niet in de bijbel stonden. Verder was de kerk heel hiërarchisch, wat de priester en pastoor tegen je zeiden moest je gehoorzamen, zij vormden eigenlijk een bemiddeling tussen jou en God en wisten het daarom altijd beter. Dat vond ik niks.”

Sociale controle
Ondanks dat ze regelmatig naar de kerk ging, waren de mensen voor haar grotendeels onbekend. “De parochiën in Polen zijn heel groot, soms wel 10.000 mensen. Het nadeel was dat iedereen er vanuit ging dat je gelovig was, behalve bij je carrière dan.

Er heerste in de kerk een sociale controle, vooral op het platteland, maar ook wel in de stad.” Maczka zag dit als een ingebeelde controle. “Het was eigenlijk de angst over wat had kunnen gebeuren als je niet meedeed, je wou je ouders ook niet teleurstellen.”

“Je ging er vanuit dat iedereen gelovig was”

Maczka bezoekt haar familie twee keer per jaar. Vroeger was ze gewend aan religieuze schilderijen en sieraden in huis. “Als we nu samen zijn hebben we het nooit over het geloof. Ze zijn heel open en hebben zelf ook kritiek op de kerk.”

Tegenwoordig is de kerk in Polen veel conservatiever en de politiek bemoeit zich er ook mee. Ook is de rol van de vrouw beperkter geworden met betrekking tot werk, dat was nog niet zo toen ze jong was. “Daar waren mijn man en ik het niet mee eens.”

Het geloof achterlaten
Haar man is een Nederlandse protestant. “Ik heb hem tijdens een uitwisselingsprogramma van school ontmoet en daarom ben ik naar Nederland gekomen. Ook wilde ik per se in een Nederlandse kerk trouwen, omdat je in de Poolse kerk verplicht bent om te ondertekenen dat je je kinderen katholiek opvoedt, dat wilde ik niet.”

De inspraak van haar man en de vrijheid van haar kinderen waren hier een belangrijk motief voor. “We maakten de geloofskeuze onafhankelijk, maar liepen parallel aan elkaar.”

Het zelfgemaakte boekje waarin de liturgie van de trouwdienst van Mazcka en haar man tweetalig in staat(Havenaar, 2015).

Maczka gaat niet naar de kerk in Nederland. Wel is ze van mening dat deze veel opener is en meer ruimte voor discussie biedt. “Ik vond het een lastige overgang om in Nederland mijn plek te bepalen als je uit Polen komt.”

Toch zou ze niet naar Polen terug willen verhuizen. “Alles verandert in je thuisland en jij bent ook veranderd, dus ik zou daar moeite mee hebben. Ik heb hier mijn plek gevonden. Ik denk namelijk ook dat het losmaken van mijn geloof in Polen veel langer zou hebben geduurd dan hier.”

De gelovige Pool heeft zijn eigen manier van geloven.
Iwona Kowalski is het voorbeeld van een vrouw voor wie haar traditionele geloof wel houvast biedt. Ze is 32 jaar, woont in Waddinxveen en gaat nog elke zondag naar de kerk.

“Ik ben katholiek, zo was ik ook opgevoed, maar het is niet zozeer het katholieke geloof dat me aanspreekt, maar het geloof überhaupt, het is fijn om houvast te hebben in lastige tijden. Ik heb een goede basis meegekregen van mijn familie. Ik merk dat ik me erin heb ontwikkeld, maar ik ben er nooit in veranderd.”

Kowalski woont nu ruim 6 jaar in Nederland met haar Poolse vriend. Haar familie zit thuis in het dorpje Opole in Zuid-Polen en bezoekt ze één of twee keer per jaar. Hier ging ze vroeger ook altijd naar de kerk, zowel op zondag als doordeweeks.

“Als ik op vakantie ben, ga ik weer naar mijn familiekerk. Het voelt als thuis als ik binnenstap. Het mooie aan de kerk is dat er geen openingstijden zijn, je kunt naar binnen gaan wanneer je maar wilt. Dat kan bij mijn Nederlandse kerk niet.”

De St.Willibrorduskerk waar Kowalski elke zondag naartoe gaat (Havenaar, 2015).

Verschil Poolse en Nederlandse kerk
Toch voelt de omslag niet heel groot. Kowalski koos voor de Rotterdamse kerk de St.Willibrorduskerk, omdat het een Poolse parochie is en er Pools wordt gesproken. “De pastoor uit mijn Nederlandse kerk lijkt veel op die uit mijn oude kerk, hij is ook heel vertrouwd met de mensen en actief bezig voor de kerk. Ook hangt er de ‘Witte adelaar’ in deze kerk, het Poolse volkssymbool. Daarom voelt het altijd weer als thuis als ik naar binnen loop in mijn kerk in Nederland.”

De binnenkant van de St.Willibrordeskerk voor de dienst begint. Het licht in de achtergrond, het centrale punt, geeft Kowalski een gevoel dat ze in God zit als ze in de kerk is (Havenaar, 2015).
Hier branden mensen een kaarsje voor Maria of overledenen. De eerste keer dat Kowalski in de kerk was, was het de Poolse Bevrijdingsdag. Om deze reden stak zij ook een kaarsje op (Havenaar, 2015).

Er zitten een paar verschillen tussen haar Poolse en Nederlandse kerk. De kerk in Polen had ruimte voor 8000 mensen, omdat de parochies daar heel groot zijn en in Nederland slechts plaats is voor 3000 mensen.

Daarnaast zijn er in de Nederlandse kerk meer jongeren, omdat die in Polen vaak naar het buitenland verhuizen. Ook nemen de mensen in Nederland allemaal de Hostie (het brood in de naam van God) en in Polen alleen wanneer men vindt dat hij het verdiend heeft.

Gelovig of ongelovig?
Kowalski vind dat iedereen zijn eigen geloof heeft en het op zijn manier kan ontwikkelen, want geloof betekent voor haar ‘het goed zijn voor anderen’. Er zitten in haar Nederlandse kerk namelijk ook mensen van een andere afkomst dan Pools.

Toch zijn er ook Polen die minder gelovig zijn. “Vaak zeggen de mensen wel dat ze gelovig zijn, maar in hun doen merk je er niks van. Dan vinden ze andere leuke dingen om te doen op zondag of komen ze alleen op feestdagen als Pasen of Kerst.”

“Ik kan me in alles vinden van het katholieke geloof”

Thuis is ze gewend elke ochtend en avond naast haar bed te bidden. Ze gebruikt niet alleen bekende gebeden, ook voert ze gesprekken met God. “Ik zit op een tweede level in het geloof: niet alleen maar bidden zonder na te denken, maar ook een gesprek voeren.”

Haar vriend doet dit niet. Hij is katholiek gedoopt, maar gelooft niet. “Als hij mee naar de kerk gaat doet hij het voor mij. Dat is soms wel lastig, omdat je zoiets als het geloof wel graag wilt delen.”

Relikwieën voor de beginnende gelover

Op de middelbare school droeg ze dagelijks een ketting met een kruisje eraan. Nu vindt Kowalski relikwieën overbodig. “Het is meer om het geloof op te bouwen, dus ik heb het eigenlijk niet meer nodig.” Ook de schilderijen en verlichting in de kerk zijn voor haar niet nodig.

Wat ze vooral belangrijk vindt, zijn de gesprekken die ze op Skype en Whatsapp heeft met haar familie. “Ik vertel ze dan vaak hoe het met me gaat en hoe de kerkdienst was. Zo onderhoud ik mijn geloof waar ik ook ben.”

Bronnenlijst
Baginski, T. [PolishEmbassyCA].(2012, april 25). The animated history of Poland [video file]. Geraadpleegd op https://www.youtube.com/watch?v=stEuQamTLXw

Centraal bureau voor de statistiek (2014, 11 augustus) immigratie loopt op. Geraadpleegd op http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/publicaties/artikelen/archief/2014/2014-047-pb.htm

Hoffs, Ruud (2008). Internationale machtsverhoudingen na 1945. Den Haag: Boom
Onderwijs, blz. pag. 21–23

Jenkins,P.(2007) Gods werelddeel. Christendom, Islam en de religieuze crisis in Europa. Amsterdam, Nederland: NieuwAmsterdam

Kuschpèta, O.(z.j.) R.K. kerk en staat in Polen: een instabiele verhouding. Geraadpleegd op http://pubnpp.eldoc.ub.rug.nl/FILES/root/tijdschriftartikel/CDV/1986/CDV1986_06p247Kuschp/CDV_1986_06_p247_Kuschpeta.pdf

Lange, Samuel de (2005). De natiestaat als racistische beul. Trouw, 29 januari 2005

Pogonowski, I.,C. (2000) Poland, an illustrated history. New York, NY: Hippocrene Books inc.

Stefanowicz,K.&Falkowska,E. (z.j.) Stereotypes about Polish people in the Netherlands. Geraadpleegd op http://www.vilo.bialystok.pl/wymiany/2012-2013/holandia/ankieta.pdf

Vervoort.H.(2011). Geloofsbeleving van Poolse migranten in Nederland. Geraadpleegd op http://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/210086/Geloofsbeleving%20van%20Poolse%20migranten%20in%20Nederland.pdf?sequence=1

Wasserstein, Bernard (2007). Barbarij en beschaving. Amsterdam, Nederland: Nieuw Amsterdam

Willems.W., &Verbeek, H. (2003) Honderd jaar heimwee. De geschiedenis van Polen in Nederland. Amsterdam, Nederland: Boom