Kaostaki Zarafet -1

Yatağınızı toplamadığınız için, ya da dağınık olmanızdan dolayı hiç azar işittiniz mi? Sizi, Sokratesin Savunmasından çok daha güçlü, aslında bu düzensizliğinizin harikulade bir düzen içerdiğini kanıtlayan bir argümanla tanıştıracağım: Kaos Teorisi.

Kaos sözlük anlamı itibariyle “karışıklık, karmaşa” manasına geliyor. Tam zıttı ise “kozmos.”


Elimizdeki tüm olanaklara, uzaydaki uydulara, dev teleskoplara, kuantum bilgisayarlarına sahip olmamıza rağmen insanoğlu hava durumunu en fazla 5 gün tahmin edebiliyor. O da anlayacağınız üzere sadece tahmin…

5 günden sonra tahmin edilecek hava durumu, tabiri caizse “sallamaktan” öteye gidemiyor. 5 günden sonra tutan tahminlerin oranı sadece %20! Peki bu kallavi teknolojiye ve uçsuz bucaksız on binlerce yıldır istifledigimiz bilgi birikimine rağmen neden sadece 5 gün hava durumunu “sadece tahmin” edebiliyoruz? Nedenini çok basit ve aslında çok karmaşık bir cümleyle anlatabiliriz. Kesin tahmin etmek istiyorsak, bir kelebeğin kanat çırpışını dahi hesaba katmak durumundayız. Zira Lübnanda kanat çırpan bir kelebek, Londrada bir fırtınaya sebep olabilir!

J. H. Poincare o zamanın İsveç kralı tarafından açılan bir yarışmada “evrendeki cisimlerin kararlılığını acaba matematiksel olarak hesaplayabilir miyiz?” sorusuna yaptığı çözümlemeyle şunu gösterdi “bırakın evreni ve güneş sistemini, sadece 3 cisimden oluşan bir sistemin bile uzun sürede ne yapacağını tahmin edemezsiniz.”

1960 lara gelindiğinde ise Lorenz bilgisayarlarla yapabildiğimiz işlemlerin artması sonucunda hava durumunu bilgisayar modellemeleriyle anlamaya çalışacak basit bir hava modeli oluşturdu. Ve bu sistemin davranışını, parametrelerin birbirine göre nasıl değiştiğini incelemeye başladığında garip bir grafik elde etti.

Sol tarafta resmi bulunan bu grafiğe göre iki yörünge üzerinde gezinen bir davranış meydana geldi. Bu eğrinin her bir noktası ise sanal hava koşullarının bir durumuna denk gelmekteydi. Lorenz her bir parametrenin eğrideki bir noktaya denk geldiği (Örn; sıcaklık, nem vb.) bu grafikte harikulade bir buluş gerçekleştirdi. Buna göre eğrinin bir noktasından geçen bir çizgi asla kendini tekrar etmiyordu! Çok ufak farklılıklar olsa da yörünge sürekli farklı bir yerden geçiyordu. Fakat tüm bu farklılığa rağmen bu sistem bir sınır içerisinde gerçekleşiyordu. Yani kurallar bütünü içinde bir kuralsızlık hakimdi. Ya da daha doğru bir ifadeyle aslında düzensizliğin bile bir düzeni mevcuttu. Üstelik başlangıç noktalarını birazcık değiştirdiğiniz zaman grafikte sizin beklemediğiniz kadar büyük bir değişim meydana geliyordu. İşte, filmini izleyenlerin aşina olduğu bu tamlamayı ilk defa Lorenz kullanmıştır: “Kelebek Etkisi”


Kaotik, düzensiz bir hareketin bile kendi içinde bir düzen barındırdığı fikri ortaya atıldığı zamanlar kainattaki her şey yeniden gözlemlenmeye başlandı ve kuşların hareketlerinden tutun, yaptığımız basit bir eylemin dahi bir düzen içerisinde olduğu gözlemlendi. Bu keşif on yıllardır üzerinde çalışılan ve hala net bir sonuç elde edilemeyen bir alan. Bilinen ve görülen fakat ne olduğu tam olarak anlaşılamayan bir teori… Tıpkı insan gibi. Kaos Teorisi…

Kasanın uzun vadede neden hep kazandığını, basit bir sistemin tek bir hareketle bu videodaki gibi nasıl tahmin edilemez hareketler gerçekleştirdiğini, sığırcık kuşlarının bizi büyüleyen o gösterilerini “kazasız” nasıl yaptıklarını, değişkenlerin 3 tane dahi olsa tahmin edilemezken toplumların ileriye dönük nasıl kontrol altında tutulabildiklerini, “neden gelecek adına plan yapmamalıyız?” sorusunun bir nebze olsun cevap bulabileceği bir teori…

Bunların devamı ise bir sonraki yazıya…