Σχετικά με τη Δημοκρατία

Mε οδηγό το έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη (1981, 1999), του στοχαστή που μελέτησε την δημοκρατία, ως κοινωνικό θεσμό και ως φιλοσοφική έννοια από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, θα επιχειρήσουμε στο σύντομο αυτό σημείωμα να «ορίσουμε» την έννοια, προσδιορίζοντας τα συστατικά της στοιχεία που την διαφοροποιούν από άλλες ανάλογες ή αντίθετές της.

Τι είναι και τι δεν είναι «Δημοκρατία» , ποιοί οι όροι και οι συνθήκες/προϋποθέσεις που συντελούν στη γέννηση/δημιουργία της και πότε ο όρος χρησιμοποιείται προσχηματικά ή μάλλον παραπλανητικά.

«Δημοκρατία», σύμφωνα με τον Καστοριάδη, είναι το κράτος του δήμου, όπου «δήμος» είναι ο λαός και «κράτος» στα αρχαία ελληνικά σημαίνει δύναμη και ενδεχομένως βία. Με προβλήματα που εμφανίζονται ευθύς εξαρχής, όπως για παράδειγμα τι σημαίνει «δήμος», «λαός», ποιος ανήκει στον δήμο και τι σημαίνει «εξουσία», αντιλαμβανόμαστε τους λόγους για τους οποίους η έννοια, το εύρος και το βάθος της, ανήκουν στη σφαίρα της φιλοσοφίας και δημιουργήθηκε ακριβώς ως πολίτευμα παράλληλα και σύγχρονα με την διερώτηση κι επερώτηση της φιλοσοφικής αναζήτησης, ενώ στα άλλα πολιτεύματα δεν τίθενται καν τέτοια ζητήματα.

Ο Καστοριάδης την ορίζει ως την αυτονομία των ατόμων, που εσωτερικεύουν το πρόταγμα της ελευθερίας από την ίδια τους την ανατροφή και την παιδεία. Η κοινωνία είναι που διαπλάθει τέτοια άτομα, που θέτουν εαυτόν διαθέσιμο με πάθος στην (διαρκή) προσπάθεια (επανα) καθορισμού των νόμων, που με τη σειρά τους προσ-διορίζουν και περι-ορίζουν τη ζωή ενός εκαστου. Αυτόνομη κοινωνία και αυτόνομα άτομα σημαίνει ότι δίδεται σε όλους η μεγαλύτερη δυνατή δυνατότητα, όχι απλώς τυπική, αλλά ουσιαστική να συμμετάσχουν στην άσκηση όλων των εξουσιών και των λειτουργιών.

«Δημοκρατία» δεν είναι φυσικά η «Ολιγαρχία» ή «Αριστοκρατία». Δεν είναι όμως και η εκλογή αντιπροσώπων/εκπροσώπων, οι εκλογές ανά τακτά διαστήματα, τα ανθρώπινα δικαιώματα κλπ. Χωρίς να μειώνεται η αξία τους, δεν αποτελούν όμως τον όρο ύπαρξης του πολιτεύματος που προϋποθέτει ότι η υπεύθυνη λήψη αποφάσεων ανήκει στο σύνολο της κοινωνίας, η οποία φροντίζει να καθιστά τους πολίτες ικανούς προς τούτο.

Ο Θουκυδίδης χαρακτηρίζει μια πόλη ελεύθερη όταν είναι «αυτόνομος, αυτόδικος και αυτοτελής» κι ενώ αναφέρεται στις πόλεις ως γεωγραφικές περιοχές (Αθήνα, Σπάρτη κλπ), όταν αναφέρεται στα γεγονότα του πολέμου που περιγράφει είναι πάντα οι Αθηναίοι, οι Σπαρτιάτες που δρουν, συγκρούονται για παράδειγμα -«άντρες γαρ πόλεις».

Δημοκρατία δεν είναι η κάθετη ιεραρχική δομή, όπου οι ειδικοί κ.ά απολαμβάνουν κύρους και δυνατοτήτων που οι υπόλοιποι στερούνται, όπως δεν είναι η «ιδιωτεία», η μονήρης ενασχόληση καθενός/καθεμιάς με τα του ατομικού του/της βίου στον οποίο το ατομικό τους συμφέρον προηγείται του κοινού καλού ή, όπως το θέτει ο Μπενζαμέν Κονοτάντ, όταν «το μόνο που γυρεύουμε από το κράτος είναι η κατοχύρωση των απολαύσεων μας» .

Η πραγματική πολιτική κοινότητα, όχι με τη σημερινή μορφή οπου κυριαρχούν η ψηφοθηρία, οι μεγαλόστομες προεκλογικές υποσχέσεις, οι παρασκηνιακοί ελιγμοί, τα επικοινωνιακά τερτίπια, στο όνομα της δήθεν Δημοκρατίας, αλλά με την έννοια της κοινότητας της οποίας τα μέλη θέλουν να επωμιστούν την ευθύνη της αυτονομίας τους, παρατηρείται για πρώτη φορά κατά την Ιστορία της ανθρωπότητας στην Αρχαία Ελλάδα. Κατά τον Καστοριάδη, υπό τις σύγχρονες εντελώς διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες διαβίωσης, το μοντέλο αυτό δεν μπορεί να αντιγραφεί παρά μόνο να λειτουργήσει ως γονιμοποιό σπέρμα, έμπνευση και πηγή ιδεών.

Ανάμεσα στην όποια κίνηση για αλλαγή/βελτίωση των συνθηκών του ατομικού βίου και την πάλη για αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών που θα διασφαλίσουν τις δυνατότητες σε όλους/ες να ζήσουν αυτόνομοι, η απόσταση είναι όση χωρίζει μια επανάσταση που αποβλέπει στην αλλαγή συνθηκών, από μια που απλώς εξασφαλίζει την εναλλαγή σε θέσεις ισχύος των πρώην καταπιεσμένων.

Η κοινωνία που συμβάλλει να υπάρξει «ένας κόσμος σημασιών» και υπάρχει και η ίδια ως πραγμάτωση αυτού του κόσμου, είναι ένα αγαθό για τους αρχαίους Έλληνες, η διασφάλιση του οποίου προϋποθέτει την αμφισβήτηση, την κριτική σκέψη, την δέσμευση, την δικαιοσύνη, την αρμονία και το μέτρο. Ως τέτοιο μπορεί να εμπνεύσει στους σύγχρονους πολίτες την πεποίθηση πως ό,τι συμβαίνει στην κοινωνία δεν είναι αποτέλεσμα φυσικών νόμων, αλλά «συμβαίνει εδώ, εξαρτάται από μας κι εμείς θα το κάνουμε», κερδίζοντας νίκη ακόμα κι απέναντι στον εαυτό μας («ύβρις»), που ελεύθερος ενεργών αναλαμβάνει την ευθύνη.

Η πεποίθηση των αρχαίων Ελλήνων ότι μια κοινότητα αν δεν την υπερασπιστούν οι ίδιοι οι πολίτες της δεν μπορεί να διατηρηθεί, καθιστά το ζήτημα της δημοκρατίας, ως πολιτεύματος που εναποθέτει την ευθύνη στα ίδια τα άτομα -που με την παιδεία που τους εξασφάλισε καθίστανται ικανά να είναι αυτόνομα κι ελεύθερα- ζήτημα επίκαιρο και οντολογικά ουσιώδες, σε καιρούς που η ίδια η ύπαρξη των κοινωνιών δοκιμάζεται.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Καστοριάδης Κ. (1999) «Η Αρχαία Ελληνική Δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα», Αθήνα: Ύψιλον

Καστοριάδης Κ. (1981) «Ή φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», Αθήνα: Ράππας

Show your support

Clapping shows how much you appreciated zoi’s story.