Niet links of rechts maar open of gesloten

Binnenhof (met Ridderzaal) Croes, Rob C. / Anefo 1988

We staan niet alleen aan de vooravond van Prinsjesdag en de onthulling van de nieuwe plannen voor het komend begrotingsjaar van het kabinet. Ook kan het niemand zijn ontgaan dat politieke partijen al zijn begonnen met verkiezingscampagnes. Het duurt nog wel even voordat we met z’n allen naar de stembus mogen maar het is nu wel een goede periode om de balans op te maken. Niet alleen van wat de overheid het afgelopen jaar heeft gedaan maar ook welke resultaten de huidige coalitie tijdens deze regeerperiode heeft geboekt.

Open, tenzij?!

Om de balans op te maken heb je overheidsinformatie nodig. Democratie werkt namelijk beter wanneer burgers geïnformeerde keuzes kunnen maken. Open data kunnen daarbij helpen. Maar terwijl open data door het kabinet wel als beleid met het credo ‘open, tenzij’ wordt genoemd, blijkt dit in de praktijk nog altijd te stuiten op culturele stroop.

Overheden delen informatie over mensen niet over zichzelf

Als je naar het aanbod van open data kijkt, zie je vooral veel data over mensen. Het grootste gedeelte van datasets die de overheid beschikbaar stelt via het rijksportaal data.overheid.nl zijn statistieken van het CBS. Als je op zoek bent naar data over het functioneren van de overheid zelf, zul je al snel merken dat daarover nog altijd weinig data beschikbaar is. Overheden delen meer informatie over de handel, wandel en meningen van kiezers, dan over zichzelf.

We weten niet eens wat de overheid is

Sterker, we kunnen aan de hand van beschikbare data niet eens zien hoewel overheidsorganisaties er daadwerkelijk zijn. Er circuleren minstens 20 lijstjes op het internet. Zo heb je bijvoorbeeld de Almanak, het ZBO-register en het WNT-register. Daarnaast zijn er legio gemeenschappelijke regelingen en openbare lichamen, rechtspersonen met een wettelijke taak en publiceert het CBS verplicht een lijst met overheidsorganisaties op de website van de Europese Commissie. Kortom, het is niet eenvoudig om te weten wat de overheid precies is, laat staan wat het doet. We zijn wel in staat om een basisregistratie persoonsgegevens voor elkaar te krijgen maar een basisregistratie van overheden bestaat niet.

Internationaal debat

In de internationale open data beweging wordt op dit moment hardop een discussie gevoerd over het gebrek aan voortgang bij overheden bij het ontsluiten van juist dit type data. Informatie die overheidshandelen verifieerbaar maakt en daarmee kiezers in staat stelt om goede keuzes te maken. Kort samengevat gaat de discussie over de belemmeringen die cultuur en verouderde techniek vormen en wat daaraan is te doen. Sommigen wijzen op het gebrek aan ‘business cases’ en het gebrek aan moderne wetgeving. Anderen stellen dat wellicht alleen misstanden of crises, zoals bij zorgfraude of bonnetjesaffaires, leiden tot meer transparantie.

Een technische belemmering zijn legacy problemen die ervoor zorgen dat ICT-overheidssystemen nog steeds niet open data ‘by default’ kunnen produceren en het gebrek aan bewustwording over open data bij de inkoop van systemen of levering van informatie. Dit gebrek is relevant temeer daar het inbouwen van open data feeds in nieuwe computersystemen van de overheid zorgt voor duurzame, betaalbare en snel te ontsluiten overheidsinformatie in de juiste bestandsformaten.

We zijn te aardig geweest

Volgens Tom Steinberg, open data expert en oprichter van mySociety in Groot-Brittannië, zijn we wellicht te aardig geweest voor overheden. Hij is van mening dat de afgelopen jaren veel meer tijd is geïnvesteerd in constructieve samenwerking en te weinig in het opeisen van het recht op informatie. Wat ontbreekt is een stevige stok waarmee doorbraken geforceerd kunnen worden.

Maar waar is de stok?

In Nederland is onlangs zelfs de enige stok die er was, weggegooid. Zonder dat er nieuwe moderne transparantiewetgeving is, heeft het kabinet voorbarig de dwangsom bij de Wet openbaarheid van bestuur en de Wet hergebruik van overheidsinformatie afgeschaft. Dat gaat uiteindelijk veel meer geld kosten, zadelt de rechtspraak op met enorme lastendruk en werpt hoge drempels op voor het ontsluiten van overheidsinformatie.

Valt er wat aan te doen?

Kiezers hebben inderdaad wat te kiezen. Partijen die straks in een coalitie het vertrouwen willen winnen van kiezers zullen moeten laten zien op welke wijze ze ervoor gaan zorgen dat wat ze straks gaan doen verifieerbaar is. Dat kiezers kunnen zien en nagaan wat de volgende coalitie gaat doen, welke publieke middelen daarvoor worden ingezet, hoe die middelen traceerbaar zijn en welke resultaten daarmee worden behaald. Kortom, dat open overheidsinformatie niet als een gunst wordt gezien maar dat actieve openbaarheid de normaalste zaak van de wereld is. De keuze is straks namelijk niet tussen links en rechts, maar ook tussen open of gesloten.

Dit is een bewerkte versie van een column die deze week verscheen in het blad InGovernment.