Fantastika Zorana Živkovića

Piše: Sonja Lero

Zoran Živković je najprevođeniji srpski pisac. Prevođen je na arapski, japanski, italijanski, engleski, turski, portugalski, francuski, poljski, njemački, slovenački i brojne druge jezike. Postavlja se onda pitanje zašto niko ne piše o njemu.

Dvije ključne teme Živkovićeve proze svakako jesu Eros i Tanatos, Ljubav i Smrt, ali ne samo kao izolovani pojmovi koji imaju određeno značenje za život čovjeka već kao osnovni principi, međusobno suprotstavljeni, ali i neraskidivo prepleteni.

Knjiga koja preuzima ulogu naratora i odlučuje da ispriča sudbinu svoje vrste. Preimenovanje „Hamleta“ u erotski triler naslova „Truli manastirski duh“, na čijoj su naslovnici vampiri i tvrđave sa topovima. Paleolingvistkinja koja iznenada dobija mogućnost da kao duh ode u davnu prošlost i provjeri da li su njena promišljanja o prajeziku bila tačna. Čovjek koji odluči da pojede džepno izdanje djela za koje se ispostavlja da je knjiga koju čitalac upravo drži u ruci. Ako je svaka knjiga novi svijet za čitaoca, onda su ovo neki od svjetova koje je stvorio Zoran Živković.

Uz ime ovog pisca, prevodioca, autora studija i ogleda o književnosti najčešće se vezuju dvije odrednice — najznačajniji srpski pisac naučne fantastike i naš najprevođeniji književnik. Prva od njih nije u potpunosti tačna, a druga je više nego dovoljna da probudi interesovanje čitalačke publike i iznjedri pitanje zašto se o njemu ne piše i ne govori onoliko koliko ta etiketa traži.

Zoran Živković dobitnik je književnih nagrada „Miloš Crnjanski“, „Isidora Sekulić“, „Stefan Mitrov Ljubiša“, kao i „Svjetske nagrade za fantastiku“ (World Fantasy Award). Američki književni časopis World Literature Today objavio je temat posvećen prozi ovog stvaraoca, a ono što je u njemu sadržano jeste biografska skica sa osnovnim podacima o Živkovićevom obrazovanju, interesovanju za naučnu fantastiku, izdavačkom, prevodilačkom i književnom angažmanu, tekst jedne njegove priče (Rendezvous in Front of the House, tj. „Susret pred kućom“), kao i esej profesora Majkla Morisona The Metaphysical Fantasias of Zoran Zivkovic. Njegova djela prevođena su na italijanski, engleski, japanski, turski, arapski, portugalski, francuski, poljski, njemački, slovenački… Šta je to što čini suštinu Živkovićeve proze (i što ujedno ne dopušta da se ona prosto svrsta u okvire naučne fantastike) i kako specifičnost njene prirode utiče na prijem kod čitalaca i književnih kritičara?

Živkovićevo fantastično svoj uzrok i posljedicu ima u priči, u onom najčistijem književnom. Ono je bazirano na hronomocijama i vremenskim lavirintima, na nemogućim susretima, na udešenim slučajevima i brisanju granica između autora i likova koje on stvara.

Dvije ključne teme Živkovićeve proze svakako jesu Eros i Tanatos, Ljubav i Smrt, ali ne samo kao izolovani pojmovi koji imaju određeno značenje za život čovjeka već kao osnovni principi, međusobno suprotstavljeni, ali i neraskidivo prepleteni. Prepletenost je još jedna bitna odlika njegovog stvaralaštva — prepletenost principa pokretanja i destrukcije, stvarnosti i fikcije, vanjskog svijeta i svijeta priče (svijeta autora i svijeta njegovih knjiga) realno mogućeg i fantastičnog. Upravo priroda tog fantastičnog i odnos koji ono zauzima prema onom što se može nazvati mimetičkim u dobroj mjeri čine jasnijim odnos ovog pisca prema književnosti i njenim principima, ali i objašnjavaju zašto je greška Zorana Živkovića određivati kao pisca naučne fantastike.

Fantastika nije odlika prvenstveno novije srpske književnosti. Sama esencija fantastičnog sadržana je u mitovima, legendama, predanjima, bajkama i ostalim oblicima našeg folklornog izraza. Ni srednjovjekovna tradicija ne manjka sadržajima koji se mogu okarakterisati fantastičnim. Nije li čudo, jedan od i te kako prisutnih žanrova srednjeg vijeka, često umetnut u žanr žitija, zasnovan svojom srži na fantastičnom? Sve to jasno vodi ka zaključku da je fantastika jedna konstanta u razvoju književnosti, ali da se javlja u različitim verzijama, a specifičnost tih raznolikih i raznovremenskih verzija daje nam, između ostalog, mogućnost da govorimo o različitim tipovima fantastike. Fantastika, tako posmatrana, jasno postaje pojam širi od naučne fantastike i obuhvata sve one oblike koji nisu mimetički, koji nisu zasnovani na podražavanju objektivne stvarnosti i njenih pojavnih oblika.

Fantastika Živkovićeve proze najčešće je prisutna kao metamorfoza jednog aspekta sasvim normalnog svijeta ili svijeta sasvim normalnog čovjeka. Ona (najčešće) nije bazirana na postulatima naučne fantastike, koji podrazumijevaju, kako se to navodi i u „Rečniku književnih termina“, bavljenje pozitivnim ili pogubnim posljedicama izmišljenih naučnih dostignuća. Živkovićevo fantastično ne proizilazi iz nauke i naučnosti, ono kao da dolazi samo iz sebe i kao takvo postaje neraskidivi dio literarnog svijeta koji se konstruiše. Živkovićevo fantastično svoj uzrok i posljedicu ima u priči, u onom najčistijem književnom. Ono je bazirano na hronomocijama i vremenskim lavirintima, na nemogućim susretima (gdje se okviri nevjerovatnosti i neuvjerljivosti tih nemogućnosti gube zajedno sa činjenjem iskoraka iz mimetičkog), na udešenim slučajevima i brisanju granica između autora i likova koje on stvara.

Živkovićevi likovi tako sreću sebe iz budućnosti, mogu da se vraćaju u vrijeme prije onog u kojem postoje. Njima se daje da biraju paralelni tok svog života, da prelaze u neku od beskonačnih mogućih stvarnosti. Oni mogu da aktuelizuju virtuelno. Tu nema „naučnosti“. Sam Živković napisao je u predgovornom tekstu u „Enciklopediji naučne fantastike“ kako je očekivan odgovor na pitanje ko je naš najpoznatiji pisac naučne fantastike najčešće njegovo ime, ali da je to, istovremeno, pogrešan odgovor. Kakva je to onda fantastika? U mnogim razgovorima, pa i u onom za World Literature Today, koji je preveden i objavljen u almanahu „Književna fantastika“ (2014), Zoran Živković navodi da su dva glavna toka fantastike druge polovine dvadesetog vijeka naučna fantastika i magijski realizam, ali i to da dvadeset prvi vijek nosi uobličenje novog pokreta nemimetičke proze — nove fantastike. Da li se tako može definisati čudesno u njegovoj prozi? Dijelom da, ali dobrim dijelom je to i takozvana „srednjoevropska fantastika“, koja je zasnovana na prisustvu fantastičnog u manjim razmjerama, na uplitanju fantastičnog u ono što je do tog trenutka funkcionisalo kao „stvarno“, kao „realno“, na njenom uplivu u živote sasvim običnih likova.

Zoran Živković — Sećanja (odlomak iz romana „Tumač fotografija”

Kako onda specifičnost Živkovićeve fantastike utiče na prijem i vrednovanje cjelokupne njegove proze? Upravo ta okrenutost ka fantastičnom, čija priroda jeste u nemimetičkom, uzrok je nezanimanja za ono što bi podrazumijevalo tematizovanje sfere (nacionalne) istorije ili konkretnije lokalizovanje na nivou prostorno-vremenskog defnisanja i imenovanja likova. Živkovićevi likovi često nose imena koja ih ne vežu za tačno određene zemlje i prostore ili su zajedničke imenice dobile funkciju njihovog imenovanja. Takva težnja ka univerzalnosti, međutim, često je uzrok postavljanja (ili više — osjećanja ili pretpostavljanja) određene distance prema napisanom. Ali nije li univerzalnost upravo jedna od najčešćih karakteristika koje ljudi vole da navode kada govore o „velikim“ djelima?

S druge strane, samo pogrešno izjednačavanje cjelokupne fantastike sa naučnom fantastikom odredilo je formiranje određenih stavova koji mogu uticati na prijem i vrednovanje određenog djela. Naime, česti su slučajevi posmatranja naučne fantastike kao trivijalne literature. Nije teško pretpostaviti da se onda u svijesti čitalaca takva etiketa lako prenosi na polje šireg pojma — fantastike uopšte. Upravo pitanje trivijalizovanja literature Živković problematizuje i u svojoj „Poslednjoj knjizi“. Tako u jednom od dijaloga iz knjige čitamo:

„Detektivski romani? Ali to baš nije visoka književnost?“

„Zar biste, recimo, Zločin i kaznu ili Ime ruže svrstali u nisku književnost?

„Ne bih, svakako. Ali ne bih ih svrstala ni u detektivske romane.“

„Pa ipak, i kao takvi se mogu čitati.“

Ako se žanrovski okviri posmatraju kao da ostane uzvišeno i plemenito, tj. povezivanje trenutka kada se ugleda džepno izdanje „neke“ knjige u jednoj biblioteci sačinjenoj od luksuznih izdanja sa situacijom kada se pojede nešto što nije za jelo, ironičan ton dobija kada čitalac shvati da je knjiga iz koje to čita ništa drugo do — džepno izdanje.

Uzimajući sve ove odlike u obzir, moguće je definisati osnovne skice svjetova koje čitalac može da očekuje u prozi Zorana Živkovića (barem u dobrom dijelu onoga što je napisano do sada). U elemente takvih skica svakako je potrebno svojevrsne spoljašnje kategorije, onda se na istom tragu može posmatrati i odnos između formata (forme) i sadržaja, koji Živković više puta tematizuje i problematizuje. Takve prirode je stav koji Živković iznosi u pomenutom razgovoru za WLT, a koji se tiče odnosa knjige u „tradicionalnom“ obliku i njene moderne verzije u vidu elektronskog izdanja. Za razliku od mnogih stavova čija suština leži u viđenju elektronskih izdanja kao svojevrsne prijetnje štampanim knjigama, Živković ne zatvara oči pred dobrim stranama ove promjene i jasno upućuje na činjenicu da je tu riječ samo o promjeni forme, ali ne i suštine. Slično je po intencijama i predstavljanje džepnog izdanja u „Otmenoj biblioteci“ („Biblioteka“) kao simbola profanizacije nečeg što treba uvrstiti građenje priče bez stalne potrebe za preciznim prostorno-vremenskim lokalizovanjem i često posezanje za formom mozaičkog romana. Ti svjetovi nisu potpuno sazdani na fantastičnom, već se teži posmatranju transformacije njima nastanjenih likova nakon upliva određenog elementa fantastike — u vidu nekog nemogućeg susreta, (udešenog) slučaja, mogućnosti kretanja kroz vrijeme i formiranja svojevrsnog vremenskog lavirinta. Čitaocima Živkovićeve proze nudi se literarno uobličena ideja o postojanju paralelnih univerzuma (koja je omogućila stav da se knjižare mogu posmatrati kao arhivi, jer ono što je u jednom svijetu fikcija, lako može biti stvarnost u nekom drugom), ali i zamisao paralelnih tokova života, gdje se grane života likova predstavljaju na principu Borhesovog vrta sa račvastim stazama. Fantastika Zorana Živkovića sva je sazdana upravo na pomjeranjima granica između mogućeg i aktuelizovanog, stalnosti i promjenljivosti jednom učinjenog, između sfera pisac — knjiga — čitalac, tj. između stvarnosti čitaoca i stvarnosti samih likova.

Živkovićevo fantastično svoj uzrok i posljedicu ima u priči, u onom najčistijem književnom. Ono je bazirano na hronomocijama i vremenskim lavirintima, na nemogućim susretima, na udešenim slučajevima i brisanju granica između autora i likova koje on stvara.

(Tekst Sonje Lero “Fantastika Zorana Živkovića” objavljen je u Talasu #1)

One clap, two clap, three clap, forty?

By clapping more or less, you can signal to us which stories really stand out.