Dijital Para Kütüphanesi — 1

A

Adres: Kripto para dünyasında adres, veri alışverişi sırasında kullanılan ve 26 ila 35 alfanümerik karakterden oluşan şifrelenmiş yapılara denir. Adres, blockchain tabanlı platformlarda kişiye ya da kuruma özel olarak sadece ait olduğu sistemde kullanılabilir. Örneğin Bitcoin adresi üzerinden sadece Bitcoin alışverişi yapabilirsiniz.

B

Block Reward (blok ödülü): Blockchain mimarisinde bir işlem bloğunu başarılı bir şekilde tamamlayan madencilere verilen teşvik primine ye da ödüle block reward denir. Block reward, kripto para birimine bağlı olarak farklı miktarlarda para ödülü olabilir ve zaman içinde değişebilir. Örneğin Bitcoin, her blok için 25 Bitcoin ödülü verirken 2019 itibari ile 12,5 Bitcoin ödülü veriyor. Bitcoin sisteminde 4 yılda bir 210.000 blok kazıldıkça ödül yarılanıyor.

Blockchain (Blok Zinciri): Şifrelenmiş veri bloklarının bir araya getirdiği, merkezi bulunmayan zincir veri kayıt sistemine blockchain denir. Blockchain sistemine eklenen veriler değiştirilemez ve parçalar halinde veri tutucularına dağıtılır. Şifreleme algoritmaları ile sıkıştırılan veriler, merkezsiz bir sistem içerisinde gelişigüzel dağıtıldığı için manipüle edilemez. Blockchain sistemi, 2008 yılında Satoshi Nakamoto tarafından sunuldu. Blockchain mimarisinin ilk canlı uygulaması Bitcoin’di.

C

Cold Storage: Blockchain dünyasında sahip olunan kripto para birimini hacker’lara karşı koruma amacı ile internete erişimi bulunmayan cüzdanlarda saklamaya cold storage denir. Basitçe banka kasası gibi çalışırlar. Mesela usb sürücüsü ya da donanım cüzdanlar, cold storage sisteminde kullanılabilir.

Consensus: Mutabakat demektir. Blockchain mimarisi içindeki tüm katılımcıların işlemlerin geçerliliğini ve verilerin birbirlerinin tam kopyasını olduklarını kabul etme işlemine consensus denir. Katılımcılar, algoritmalar üzerinden mutabakata varır. Bu algoritmalara consensus algoritmaları denilmektedir. Her kripto para biriminin bir consensus algoritması bulunur. Consensus’un amacı çift harcama gibi durumların önüne geçmektir. En bilindik consensus algoritmaları şu şekilde sıralanabilir: PoW (Proof of Work), PoS (Proof of Stake), DPoS(Delegated Proof-of-Stake) ve PoA (Proof of Authority).

Cryptocurrency (Kripto Para): İnternet aracılığı ile kullanılan dijital para birimine cryptocurrency denir. Merkezi bulunmayan bir sistem üzerine kurulu Blockchain mimarisi üzerinden üretilen cryptocurrency, p2p mantığı ile çalışan bir ağ yapısı ile arz ve talep üzerinden değerlenir. Cryptocurrency, ekran kartı ya da işlemci gibi donanımlar üzerinden madencilik yapılarak elde edilebilir. Dünya üzerinde yaygın bir şekilde kabul gören ilk kripto para birimi Bitcoin’dir.

D

DAO(Decentralized Autonomous Organizations): Merkezi bulunmayan otonom organizasyonlara DAO denir. Bu tür organizasyonlar, blockchain mimarisi ile çalışır ve kodlanmış kurallar üzerinden işler. Blockchain, finansal kayıtların işlem kaydı ve program kuralları için kullanılır. DAO türü kuruluşlar, finansal işlemlerde denetim sağlayan tarafsız bir üçüncü kişilere gerek duymaz.

DApps(Decentralized Applications): Merkezi olmayan uygulamalar bütününe DApps denir. DApp teriminin çoğul versiyonudur. Açık kaynaklı olarak otonom bir şekilde işlerler. Blockchain mimarisi üzerinden verileri saklayan yazılımlardır. Para üretebilirler ya da bankacılık benzeri uygulamalar olarak kullanılabilirler. DApp, sansürlenemez, manipüle edilemez ve çok düşük altyapı masrafları ile kesintisiz olarak çalışabilir.

DEX(Decentralized Exchange): DEX, merkezi olmayan borsa demektir. Bu tür bir merkez üzerinden yönetilmez ve Blockchain yapısı ile çalışır. Yani sistem tek bir merkez tarafından değil, birçok bilgisayarın katılımı ile merkezsiz olarak yönetilir. Bu sistem içerisinde borsa manipüle edilemez ve bir merkeze bağlı olarak kapatılamaz. Merkezi olmayan kripto para borsaları da bir tür DEX’tir.

Distributed Ledger Technology (DLT / Dağıtılmış Defter Teknolojisi):Blockchain mimarisi ile aynı anlama gelmektedir. DLT, çoklu konumlara yayılmış bir ağ içerisinde kullanıcıların eş zamanlı bir şekilde erişim, doğrulama ve kayıt güncellemelerini değiştirilemez bir biçimde yapabilmesini sağlayan protokollere ve uygulamalara denir.

E

ERC-20: Ethereum tabanlı Blockchain mimarisinde smart contract’lar ile oluşturulmuş token’lere verilen genel koddur. ERC-20, tüm Ethereum token’leri için takip edilmesi gereken kuralların ortak listesini tanımlamaktadır.

Ethereum Virtual Machine (EVM): Ethereum sanal makine anlamına gelmektedir. Ethereum Virtual Machine, Ethereum tabanlı smart contract’ların toplandığı bytecode dosyalarını okuma ve yürütme işini sağlayan bir tür yazılımdır.

F

Fiat: İtibari para anlamına gelen fiat money kavramının kısaltılmışıdır. Bir devletin yasal olarak ilan ettiği para birimidir; yani bir merkezden yönetilir. Fiziki bir değerli maden tarafından desteklenmez. Paranın arzını hükümet kontrol eder.

Fork (Çatallanma): Fork, kripto para dünyasında basitçe yeni sürüm anlamına gelir. Blockchain mimarisinde blok zincirleri üzerinde farklılık oluşturmaya, yani aynı kaynaktan yeni bir yazılım türetmek olarak da tanımlanabilir. Soft fork ve hard fork diye ikiye ayrılır. Soft fork yapıldığında, yapılan değişiklik eski bloklar ile uyumludur. Hard fork ise yapılan değişiklik eski bloklar ile uyumsuzdur. Örneğin Bitcoin hard fork ile Bitcoin Cash olursa yeni bir fork türemiş olur ve bu sistem eski Bitcoin bloklarını kapsamaz. Soft fork olursa eski blokları da kapsar.

G

Gas: Smart contract’ların işleyişini sağlayan ve bir işlemin gerçekleşmesi için ne kadar işlem yapılmasını hesaplayan bir tür ölçüdür. Örneğin Ethereum Gas, Ethereum blockchain’i içinde bir işlemin yürümesi için gereken işlem miktarını hesaplar.

H

Halving (yarılanma): Halving, yarılanma demektir ve Blockchain mimarisinde çıkarılan belirli sayıda bloktan sonra verilen block reward’un yarılanışını ifade eder. Örneğin Bitcoin sisteminde çıkarılan 210.000 bloktan sonra verilen block reward, yarı yarıya azaltılır.

Hash Rate: Mining (madencilik) konusunda bir değerlendirme ölçüsüdür. Madencilikte kullanılan cihazların hash rate değeri, cihazın gücü ve madencilikle ilgili hesaplamaların hızı konusuna bilgi verir. Basitçe blockhain mimarisi içinde bir blok için bulunma ve ilgili matematik sorusunun çözülme hız değerini verir.

Hot Storage: Blockchain dünyasında sahip olunan kripto para birimini internete erişimi bulunan dijital cüzdanlar vb. yerlerde tutmaya hot storage denir. Böylece kripto para ile işlemler hızlıca yapılabilir. Hot Storage, anında ve tam performans ile ihtiyaç duyduğunuz datalar bütünüdür.

L

Lightning Network: Blockchain mimarisinde yaşanan sorun ve gecikmelere karşı çözümler oluşturulmasını sağlayan açık kaynak kodlu projeye lightning network nedir. Merkezi bulunmayan ağın birim zamandaki işlem kapasitesini artırmayı ve mikro ödemelerin yapılabilmesini mümkün kılmayı amaçlar.

M

Mainnet: Ana ağ anlamına gelir. Kripto para birimlerinin ana ağına mainnet denir. DApp ve çalıştırılabilir dağınık kod sözleşmeleri (eddc) gibi uygulamalar, testnet ağında denendikten sonra geliştirilerek gerçek işlemlerin yapılabilmesi için mainnet üzerinden kullanıma sunulur.

Mining (Madencilik): Kripto para birimlerini cpu, gpu, asic gibi bilgisayar bileşenleri ile kazıp çıkarmaya mining denir. Madenciliğin amacı sahip olmak istenen kripto para biriminin para transferi gibi finansal işlemlerini onaylamak ve yeni kripto paralar oluşturmaktır. Mining, Blockchain zincirinde her yeni bir kripto para üretildiğinde mining seviyesi zorlaşır ve yeni bloklar üretmek için çok daha güçlü bilgisayar bileşenleri gerekir.

P

PoS: Proof of Stake algoritmasının kısaltılmasına PoS denir. Bir tür kripto para consensus algoritmasıdır. PoS algoritmasında sahip olunan kripto para miktarı kadar güç sahibi olunur. PoS sisteminde kripto paralar başlangıçta üretilir ve yatırım miktarına göre belirli aralıklarla dijital cüzdanlara gönderilir.

PoW: Proof of Work algoritmasının kısaltılmış versiyonuna PoW denir. Türkçeleşmiş versiyonu ise “iş kanıtı”dır. Ürün ya da hizmet için efor sarf edildiğini kanıtlar. PoW algoritmasında mining yapan kullanıcılar, daha önceden belirlenmiş olan bir özeti bulmak için olası her girdiyi brute-force (deneme yanılma yöntemi) ile dener. Özeti bulan miner, blockchain mimarisinde yeni bir blok yaratmaya hak kazanır. Bitcoin, PoW algoritmasını kullanmaktadır.

Private key (Özel Anahtar): Açık anahtar altyapısında (pki) bulunan iki şifreden kişiye özel olanına private key denir. Bu anahtar ile şifrelenen veri sadece public key ile açılabilir. Açık anahtarlı kriptografi mimarisinde alfanümerik bir koddan oluşur ve dijital cüzdanda bulunan değerleri harcayabilmek için gereklidir. 256 bit uzunluğundadır ve dijital cüzdanların içinde birden çok sayıda bulunabilir. Her private key, dijital cüzdanla matematiksel olarak ilişkili bir biçimde üretilir.

Public Key (Genel Anahtar): Açık anahtarlı kriptografi mimarisinde (pki) bulunan iki şifreden umuma açık olanına public key denir. Bitcoin vb. kripto paraların tutulduğu dijital cüzdanların güvenlik parametrelerinden biridir ve 256 bit uzunluğunda olur. Dijital cüzdan ile matematiksel olarak ilişkilidir ama dijital cüzdanlar 160 bit uzunluğundadır. Benzersiz ve kişiye özeldir. Public key ile şifrelenen bilgi, private key ile açılabilir. Public key üzerinde yapılan işlemler takip edilebilir ama key sahibi hakkında detay vermez. Kripto para dünyasında bir tür IBAN olarak düşünülebilir.

S

Segregated Witness (SegWit): Bitcoin özelinde scaling sorununa karşı üretilmiş güncellemeye SegWit nedir. Türkçesi ise ayrılmış tanıktır. Güncellemenin amacı bir blockchain’deki blok boyutunu 1 MB’tan 4 MB’a yükseltip iş hacmini azaltmaktır.

Smart Contract (Akıllı Sözleşme): Programlanabilir protokollere smart contract, yani akıllı sözleşme denir. Sözleşme yükümlülüklerinin kontrol, gelişim ve işleyişini Blockchain node’ları (düğümleri) üzerinden yürütülecek şekilde kodlanabilmesini mümkün kılan smart contract, taraflar arasında şeffaf ve güvenli bir mutabakat oluşması amacı güder. Smart contract, risk ve güven konusunda operasyonel masrafları azaltır. Kavramı ortaya atan kişi Nick Szabo’dur.

Staking: Proof of Stake ile ilgili bir kavramdır. PoS sisteminde kripto paraları cüzdanda tutarak ağı desteklersiniz ve bunun karşılığında daha yüksek ödüller kazanırsınız. Staking kısaca budur.

V

Validator: Blockchain mimarisinde dijital cüzdan adreslerinin doğru olup olmadığını kontrol eden uygulamalara validator denir. Örneğin dijital cüzdanınıza bir ödeme almadan önce sizin cüzdan bilginizin doğru oluşturulup oluşturulmadığını kontrol eden mekanizmalar, validator görevindedir. Standart kart okuyucular gibi çalışırlar. Örneğin otobüslerdeki akbil okuyucular, kartın geçerli olup olmadığını kontrol eden bir validator’dur.