Relatietherapie voor jou en mister/miss Tech

Het moge duidelijk zijn uit de afgelopen edities dat onze relatie met onze technologie momenteel niet al te best is. Maar de illusie is nog in stand. We hebben nog steeds het beeld dat we elke nacht in bed stappen met die prachtige Ryan Gosling, terwijl het inmiddels na al die jaren een rimpelig aardappelzakje geworden is die continue om onze aandacht zeurt. Tijd voor relatietherapie.

Dit stuk is onderdeel van de serie CTRL, ALT, DELETE: tech/me waarin ik de ideeën van interessante denkers deel over hoe we een betere relatie kunnen opbouwen met onze technologie. Herontwerp van onszelf en technologie: hoe doe je dat?


Stap 1: Weg met automatische denkbeelden

Het vervelende van relatietherapie is dat je er vol ideeën naartoe gaat over wat de ander fout doet, dat je therapeut dat allemaal begripvol knikkend aanhoort, en vervolgens zegt: ‘En wat is je eigen rol hierin?’

Ja, als we willen dat mister Tech zich wat beter gedraagt, dan moeten we toch echt eerst eens kijken naar wat voor relatie we eigenlijk met ’m hebben en hoe wij daarin staan.

Want als wij willen dat technologie die perfecte Ryan Gosling wordt die zonder het te hoeven vragen zorgt voor waar je behoefte aan hebt, en met wie je het leven van je dromen kunt leiden — kortom: technologie die echt als extensie van onszelf kan dienen — dan moeten we deze wél de juist rol geven.

We vinden het namelijk maar lastig om te accepteren dat onze tech onze sociale relaties, onze manier van werken/wonen en leven, — kortom: onszelf- , verandert, en grijpen al snel terug naar ouderwetse concepten. ‘Voor een écht goed gesprek moet je je smartphone buiten beeld houden.’ Terwijl een gesprek enorm verrijkt kan worden doordat je iets kunt opzoeken online, of je foto’s van die vakantie kunt laten zien, of je favoriete muziek kunt laten horen.

Misschien vind jij het prettiger om niet alles te googlen, terwijl ik dat een verrijking van mijn gesprekken kan vinden. Waar het om gaat, is dat we niet automatisch moeten vervallen in geijkte beelden van hoe het zou moeten, maar vooral een persoonlijke morele code moeten vormen van wat wij een goede relatie met onze technologie vinden.

Stap 2: Zie je partner voor vol aan

‘Ze ziet me gewoon niet meer!’ Jaja, we zijn bij de volgende stap beland van onze relatietherapie: mister Tech als volwaardige ander zien.

Wat bedoel ik daarmee? Waar technologie eerst wellicht als een tool fungeerde, is het nu uitgegroeid tot iets waardoor we ons ontwikkelen en dat impact heeft in welke richting we ons ontwikkelen.

“Google-filosoof’ Luciano Floridi stelt dat we daarom een bijscherping nodig hebben van ons beeld van technologie. We moeten beseffen dat we middenin een Vierde Revolutie zitten. We zijn niet het centrum van het universum (zoals Copernicus bewees), het biologische koninkrijk (zoals Darwin liet ziet), of onze rationaliteit (Freud onttoverde deze illusie), noch het centrum of de heerser van onze informatiesamenleving die moeten delen met technologie. Kukel maar even van je troon af.

Hierin echoot het idee van de actor-netwerk theorie van Bruno Latour door, die geen onderscheid meer maakt tussen mensen en dingen, maar ze allebei als actoren benoemt. Als je de oorspronkelijke terminologie weghaalt, wis je hiermee ook een impliciete hiërarchie, en kun je makkelijker zien welke relatie we inmiddels met technologie hebben.

Zelf vind ik het Japanse concept ‘Ma’ een prachtige vertaling van deze relatie. In ‘Ma’ verdwijnt ook het onderscheid tussen mensen en dingen. Waar het in het Westen draait om een vast afgebakend subject of object, is in een Oosterse samenleving ‘Ma’ veel belangrijker. ‘Ma’ is de ruimte ‘in between’. In het Westen is ruimte tussen mens en ding een leegte, een niets tussen de dingen. ‘Ma’ is juist vol met interactie en dynamiek: hierin komen we juist tot stand als entiteit in relatie met onze omgeving.

** Overigens wil ik hierbij de aantekening maken, dat hoewel onze relatie met (informatie)technologie zeker is veranderd, we natuurlijk al eeuwenlang — vanaf het begin der tijden — op een bepaalde manier worden door onze technologie. Wat dacht je van de technologie van de landbouw die het mogelijk maakte om ons in gemeenschappen te vestigen i.p.v. steeds door te moeten trekken als jagers?

Stap 3: Stel jezelf open

Er is nog één belangrijke drempel te nemen in deze relatietherapiesessie: Hoe wij moderne mensen relaties beschouwen.

Filosoof Mark Rowlands stelt dat we een heel gesloten beeld hebben van onszelf. Jij — de essentiële en blijvende jij — bent wat je bent, onafhankelijk van je relatie tot iemand of iets anders. Wat bepaalt wie de persoon is die je bent, is uitsluitend een kwestie van wat er in jou gebeurt. Wat er buiten je gebeurt — je relaties met de wereld om je heen en de mensen erin — heeft geen invloed op wie en wat je werkelijk bent.

Deze moderne opvatting van het zelf of identiteit komt er in feite op neer dat al je relaties met anderen niet van wezenlijk belang voor jou zijn. De wereld en de mensen erin kunnen je causaal beïnvloeden — ze kunnen je bepaalde dingen laten denken, voelen en doen — maar ze hebben geen effect op de identiteit van de persoon die je bent. De banden die je hebt met anderen zijn identiteitsreflecterend en niet identiteitsvormend. De banden weerspiegelen wie je bent, maar ze vormen je niet.

Hoewel we bijna alles als een relationele entiteit beschouwen — iets dat gedefinieerd wordt door relaties met dingen erbuiten (zoals een creditcard gedefinieerd wordt door je bankrekening, de winkels die ’m accepteren en het internationale bancaire verkeer dat het allemaal mogelijk maakt) — blijven we onszelf hardnekkig beschouwen als niet-relationele, gesloten eenheden. Monades noemt Rowlands ons, met een verwijzing naar de zeventiende-eeuwse Duitse filosoof Gottfried Leibniz (1646–1716). Volgens Leibniz was een monade iets wat niet kan worden verdeeld in iets anders en waarvan de essentiële aard niet afhankelijk was van de verhouding tot iets anders.

En dus zien we volgens Rowlands onze relaties — hij heeft het over mensen, maar volgens mij kun je het ook doortrekken tot de technologie waarmee we ons omgeven — als een jas die je aan of uit kunt trekken. Maar dat is volgens Rowlands geen recept voor een succesvolle relatie:

Een relatie met een levenspartner werkt niet omdat die je zelfbevestiging biedt, de bevestiging of zelfaccentuering van een ik dat al voor de relatie bestond. Nee, die relatie werkt als ze je iets heel anders biedt: iets buiten jezelf wat zo belangrijk is dat je zónder dat een andere persoon zou zijn.

Misschien moeten we mister Tech dus niet alleen als extensie van onszelf beschouwen, maar juist waarderen om z’n Anders-heid. Wat unieks geeft onze technologie je waarzonder jij jezelf niet meer zou zijn?

Dit stuk verscheen ook in m’n wekelijkse nieuwsbrief CTRL, ALT, DELETE. Wil je deze automatisch in je mail ontvangen? Hier kun je je subscriben.