Herhangi bir sohbet ortamına giriyorsunuz. Konu bir şekilde açılıyor ve birisi hemen söze giriyor: “Geçen bir reels izledim…” Devamı geliyor. Ardından bir başkası. Hepsi aynı görünmez kürsüden konuşuyor sanki. Kimse hakiki manada düşünmüyor halbuki…

Garip olan, anlatılan şey bilgiden ziyade bilginin eksik, yüzeysel ve çoğu zaman hatalı bir taklidi gibi. Bir dakikalık videoda duyulan birkaç cümle, bir buçuk saatlik bir anlatıya dönüşüyor. Ama o anlatının içinde derinlik yok, bağlam yok, sorgulama yok. Yalnızca tekrar var. Bitmeyen bir eziyet adeta. Kişi, anlattığının yanlış olabileceği ihtimalini dahi hesaba katmıyor(Buraya ironik bir gülüş ekleyebiliriz). Maalesef izlenen her şey, sorgulanmayan bir otoriteye dönüşüyor.

Dikkatimi çeken diğer husus ise bu yüzeysel bilginin ‘sözde’ kalmayışı. İnsanlar izledikleri kısa videolarla hayatlarına yön vermeye başlıyor. Sosyal beceriler, ilişkiler, iletişim şekilleri hatta karakter üzerine birkaç cümlelik içerikler bile çekiliyor. Kendi hayatındaki boşluğu kısacık videolarla doldurmaya çalışması yetmiyor üzerine içerikler çekiyor hatta o içerik doğrultusunda davranışları şekilleniyor. Birkaç gün sürüyor bu hal. Tesirini çok hızlı yitiriyor. Sonra başka bir video, başka bir “doğru”, başka bir yönelim. Haliyle zihinsel akış sürekli değişiyor fakat derinleş(e)miyor.

Burada asıl mesele bilgiye ulaşmak mı?

Elbette hayır. Bilgiye maruz kalmak ile bilgiye sahip olmak arasındaki farkın silinmiş olması asıl mesele. İnsanlar artık bir şeyi öğrenmiyor yalnızca temas ediyor. O kısacık teması da ‘sahiplik’ zannediyor.

Oysa bilgi, emek ister, zaman ister, üzerine çalışılsın ister. Çelişkiyle yüzleşmeyi, yanılmayı, geri dönüp yeniden düşünmeyi gerektirir. Yeni düzen ise tam tersini teşvik ediyor. Hızlı tüket, hızlı konuş, hızlı unut, derinleşmeden fikir üret, sorgulamadan emin ol.

Elde ne kalıyor peki?

Kendine dahi faydası olmayan, yarım yamalak bilgilerle dolu bir zihin. Ne söylediğini tam bilmeyen ama konuşmaktan geri durmayan bir dil ve en önemlisi düşünmeyi gereksiz gören bir alışkanlık. Korkunç.

Biz gerçekten bir şeyler öğreniyor muyuz yoksa izlediğimiz şeylerin yankısını mı taşıyoruz?

Mesele sadece izlemekse konuşan biz değiliz, ekrandan geçenin sesi bizde yankılanıyor.

İzledim! Öyleyse biliyorum. was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Nuh’un gemisi bir kurtuluş vasıtası değildir yalnızca, varlık ile hakikat arasına çekilmiş perdelerin kaldırıldığı bir imtihan mekânıdır aynı zamanda. Bugün gemiyi tarihsel bir hadise olarak konuşabiliriz ama zor olan, o geminin bizim iç dünyamızdaki karşılığını idrak edebilmektir. Çünkü tufan, sadece bir zamanın kavmini yutan su değildir.

O, her çağda bizi kuşatan gafletin, arzunun ve dağdağanın ta kendisidir. Gürültü, hız ve arzularıyla tufanın tam da ortasında duruyor insan. Her biri suyun başka bir hali gibi. Dışarıdan bakıldığında hayat akıyor zannediliyor ama hakikatte insan, içine çekildiği bu akışta boğuluyor.

Ve “gemi” meselesi anlam buluyor yeniden. Bu gemi, idrakle kurulan, imanla derinleşen ve teslimiyetle ayakta kalan bir varoluş girişimidir.

Nuh’a inanmayanlar gemiye binemediler çünkü mesele daveti duymak değil o davetin hakikatine yönelebilmekti. Bugün ise insan, kendisini inkâra çağıran sayısız sesle, hakikatin üzerini örten gaflet perdesi ile çevrelenmiş halde. İnsan, kendi putlarını inşa edip o putların etrafında bir hayat yaşıyor. Bu put bazen güç, bazen haz, bazen de kendilik vehmi olarak çıkıyor karşımıza. Oysa gemi, insanın putlarını kırarak kendi merkezini terk etmesiyle vücud bulabilir. Kendi hakikatine doğru bir hicret ile Yaratıcının emri doğrultusunda kurulan bir istikamet üzerine. Bu istikamet, insanı zandan hakikate, dağınıklıktan tevhide, gürültüden sükûna taşır.

Burada asıl mesele herkes bir şekilde ya bir gemi inşa eder ya da bir dalganın parçası olur. Dalga olmak çevrelenmiş olduğu seslerle sürüklenmektir, sürüklenmek çaba gerektirmez. Fakat gemi inşa edebilmek, bir bilinç, bir yön ve bir sadakat ister. İnsan, kendi iç dünyasında bu gemiyi kurmadıkça dışarıdaki hiçbir çağrı ona yetmez. Sonunda tufan yine gelir. Biçimi değişir ama hakikati değişmez.

Tufan geldiğinde ya kendi elleriyle yaptığı putların arasında boğulur ya da emre icabet ederek tesis ettiği gemiyle selamete erer. Kurtuluş, verilmiş bir imkan olduğu kadar o imkana layık bir yöneliş tayin etmekle bizi bulur ancak.

İstikamet was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

İnsan kendi içine doğru yürümeye başladığında ilk karşılaştığı şey ışık değildir. İç dünyanın başlangıç noktası çoğu zaman karanlıktır. Tasavvuf bu karanlığı nefs-i emmâre olarak adlandırır. Emmâre, yalnızca kötücül dürtülerin toplamı değil benliğin kendini hakikatin yerine ikame etme eğilimidir. O, varlığın en alt eşiğinde durur ve “merkez benim” diyerek konuşur. Bu mertebede insan, hakikate yönelmez hakikati kendi çıkarı için eğip büker. Varlık sahip olunacak bir nesneye, insan kullanılacak bir imkâna, anlam ise benliğin büyümesini sağlayacak bir araca dönüşür. Ahlâkî çürüme ile psikolojik bozulma burada kesişir.

Modern psikoloji aynı alanı farklı kavramlarla ele almıştır. Sigmund Freud bunu id ile, Carl Gustav Jung ise gölge kavramıyla açıklamaya çalışır. Her iki yaklaşım da bilinçdışında yer alan ve denetlenmediğinde yıkıcı hâle gelen bir kuvvetten söz eder. Bu kavramlar tasavvufî anlamda nefs-i emmâre ile özdeş sayılmasa da aynı varoluşsal sorunun farklı dillerdeki anlatımıdır.

Peki insan kendi benliğini hakikatin yerine koyduğunda ne olur?

Bu sorunun psikolojik düzlemdeki tezahürü narsisizmdir. Narsisizm, kişinin kurduğu imgeye bağlanmasıdır. Sevilen şey, hakiki benlik yerine yansıtılmış bir benlik tasarımıdır. Bu nedenle narsistik yapı görünürde büyüklenmeci, özünde kırılgandır. Başkalarının hayranlığıyla beslenir, eleştiri karşısında dağılır.

Tasavvufun diliyle bu durum enâniyetin kristalleşmiş hâlidir. Benlik şişer, hakikat daralır. Empati eksikliği, üstünlük tasarımı, tahammülsüzlük, manipülasyon ve sömürü; psikolojide kişilik bozukluğu kategorisinde incelenirken tasavvufta kibir, ucb, zulüm ve hırs olarak isimlendirilir. İsimler değişse de ontolojik sapma aynıdır:

Benliğin genişlemesi, varlığın daralması.

Merter’in dikey ve yatay nefis ayrımı bu noktada açıklayıcıdır. Yatay düzlem güç, itibar, görünürlük arayışını ifade ederken dikey düzlem anlam, arınma ve kemâl yönelimine işaret eder.

Narsistik yapı yatay hatta yoğunlaşır. Kişi sürekli dışarıdan beslenmek zorundadır çünkü iç merkezini kaybetmiştir. Tasavvufun önerdiği çözüm ise benliği dönüştürmektir. Nefis tezkiye edilir, kalp tasfiye edilir. İnsan kendini mutlak görmekten vazgeçip kendini emanet olarak idrak etmeye başladığında benlik çözülmeye başlar. Fakat mesele burada bitmez. Çünkü benlik yalnızca kaba arzularla çalışmaz. İncelir, zarifleşir, kılık değiştirir.

Manevi narsizm, hakikat arayışını terk etmeyen fakat bu arayışı benliği yüceltmenin aracı hâline getiren bir yapıdır. Kişi zahiren hakikatin, batınen ise hakikatle kurduğu imajın peşindedir. Bilgi, ibadet, farkındalık ve hatta tevazu bile birer varoluş delili olmaktan çıkar benliğin vitrini hâline gelir. Bu tür narsizm klasik narsizmden daha sinsi ve daha dirençlidir. Çünkü aynaya bakmaz, ayna olur. Kişi kendini “hakikat”, “yol”, “emanet” gibi yüksek kavramların arkasına yerleştirir. Ego görünmezleşir ama güçlenir. Hakikatin insanı yakan tarafını törpüler, geriye ışıltılı bir dil bırakırlar. Acıyı anlatır ama acının insanı yerinden eden karanlığına girmezler. Yükten söz eder ama yükü taşıyanların sessizliğini tanımazlar. Bilgiyi dolaştırır ama mesken hâline getirmezler. Ahlâkı bir yaşayış olarak değil, bir pozisyon olarak taşırlar.

Manevi narsizm belirli bir portföyde birikir. Bu portföy; kelimeler, semboller, alıntılar ve yüksek çağrışımlar içerir. Fakat bu zenginliğin merkezinde tek bir varlık vardır, yerinden oynamamış bir benlik.

Tasavvufun nefs-i emmâre dediği şey burada manevi inceliklerle çalışır. Üstünlük artık güçle değil, “uyanmışlık” iddiasıyla kurulur. Kişi yük taşıdığını, bedel ödediğini, diğerlerinden daha farkında olduğunu ima eder. Kendini hakikatin dolaşım noktası gibi görür. Yanılma ihtimali yoktur çünkü yanılmak temsil ettiği yüksekliğe gölge düşürür. Konuşurken az “ben” der ama her cümlede kendine bir merkez açar. Tevazusu bile seyredilebilir bir pozisyon hâline gelir. Eleştiri düşmanlık sayılır çünkü eleştiri kurulan yapıyı sarsabilir.

Chögyam Trungpa bu durumu “spiritüel materyalizm” olarak adlandırır. Ego dünyevî arzularını terk etmiş görünür fakat bu kez maneviyatı sermaye hâline getirir. Başarı ve güç yerine arınmışlık ve uyanış konuşur fakat konuşan hâlâ egodur. Manevi narsizm insanı yerinde sabitler. Trungpa’nın ifadesiyle, kişi artık yolcu olmak yerine yolun sahibidir. Uyanıştan söz eder ama uyanışın ilk şartı olan savunmasızlığa girmez. Çünkü savunmasızlık, birikimi dağıtır. Trungpa buna “spiritüel süslenme” der. İnsan kendini arındırmaz, donatır. Ego, maneviyatla kaplanır. Böylece eleştirilemez hâle gelir. Çünkü eleştiri artık sadece kişiye değil, temsil ettiği “yola” yapılmış sayılır. Manevi narsizmin vardığı yer, Trungpa’nın ifadesiyle ‘ruhsal bir çıkmaz’dır. Kişi ilerlediğini zanneder ama aslında daha incelmiş bir yerde duruyordur. Artık geri dönmek zordur çünkü biriktirilmiş çok şey vardır; kimlikler, anlatılar, takipçiler, roller.

Kişi ilerlediğini zanneder fakat dil artar, hâl azalır.

Bu hal üç yerde kırılır:

1. Sert bir çöküş: Hakikat temsil edilemeyecek kadar ağır gelir, yapı dağılır.
2. Donmuş makam: Kişi değişmez çünkü değişmek konum kaybıdır.
3. Sessiz çözülme: İddia düşer, benlik incelir, insan yeniden talip olmayı öğrenir.

Halbuki hakikat insanı yüceltmez, insanı yerine indirir. Eğer maneviyat insanı daha güvenli, daha dokunulmaz, daha merkezî hâle getiriyorsa orada hakikat yoktur. Orada incelmiş bir ego vardır. Hakikat korumaz, hakikat yakalar. Yakalanan insan artık kendisini temsil edemez.

Nefs-i emmâre ile narsistik yapı aynı insanî imkânın iki farklı dilde anlatımıdır. Biri ahlâkî-ontolojik, diğeri psikodinamik bir çerçeve sunar. Manevi narsizm ise bu yapının en sofistike biçimidir. İnsan ya kendi yansımasına kapanır ya da hakikate açılır.
Birincisi narsisizm, ikincisi seyr-i sülûktur.

En zor yüzleşme, insanın kendi içindeki firavunu tanımasıdır. Çünkü firavun bazen güçle değil incelikle konuşur.

Firavun nerede o halde?

İnsan, dünyayı zihninin, dilinin ve tecrübelerinin eşlik ettiği bir anlam alanı olarak kurar. Bu nedenle hem dinle ilişkisi hem varlık algısı hem de özgürlük ve anlam arayışı, bireyin kendi varlığını nasıl tesis ettiğini açığa çıkarır. Yaşadığımız gibi inanır, deneyimlerimizle inancımızın sınırlarını çizeriz. Dinin pratikleri, yani ibadetler, çoğu kez dünyevi kar-zarar hesaplarının bir uzantısı gibi kavranır. Böyle bir yaklaşım, ibadeti sorumluluk bilincinden uzaklaştırır ve fayda merkezli bir zihnin konusu hâline getirir. Muhakkik düşünürlerin “tüccar dindarlığı” olarak nitelediği bu tutumda insan, ibadeti gelecekte elde edilecek bir karşılık için yapar. Tanrı ile ilişki, bir menfaat ve güvenlik sigortasına dönüşür.

Oysa dini emir ve yasakların ardındaki esas gaye, insan ile hakikat arasındaki bağı canlı tutmaktır. İbadet, yalnızca itaat değil teşekkür, tefekkür ve muhabbet ilişkisini kurmayı hedefler. Yaratıcı ile kurulan irtibatın asli zemini budur. Kur’an’ın “emanet” kavramı da bu bağın derinliğine işaret eder. Emanet, yalnızca güvenilir olmak mıdır?

Hayır, hakikatin özünü taşıyan bir varlık sorumluluğudur hakikat.

İnsan yalnızca varlığa katılan değil, varlığı her an yeniden inşa eden bir öznenin adıdır. Bu nedenle iman toplumsal, ahlaki ve ontolojik bir yükümlülük olup soyut bir onaylamadan ziyade teessüs eylemidir.

Bu noktada varlık tasavvurunun mahiyeti belirleyicidir. Bu tasavvurun zemini çürükse inşa edilen her bina çökmeye mahkumdur. Sadece din adamlarının, bilim insanlarının veya filozofların ördüğü dünyaları kabul eden birey, çoğu zaman üzerinde durduğu zeminin sağlam olup olmadığını bilemez. Zeminin çöküşü bilgi, toplum ve kişiliğin çöküşünü beraberinde getirir. Bu yüzden hem bireyin hem toplumun kendi varoluş temellerini sorgulaması, saf bir itaatten ziyade aktif bir farkındalık talebidir. Sufilerin “yaratılışın kokusunu almak” dediği bu bilinç, her an yeniden yaratılan âlemin tazeliğini idrak etmeyi gerektirir. Rahman Suresi’nin “O, her gün bir şe’ndedir” ayeti, varlığın süreklilik değil, süreklilik içinde kesintisiz yenilenme olduğunu bildirir.

Modern çağın krizi tam da burada ortaya çıkar. Zemin kaybı, insanı anlamdan boşalmış bir özgürlüğün içine fırlatır. Geleneği tümüyle reddeden modern zihnin özgürlük vaadi, çoğu zaman nihilizmle sonuçlanır, anlamdan kopuş gayriinsani bir varoluş biçimi üretir. Buna karşılık, anlam adına özgürlüğü tümden reddeden anlayışlar ise kapalı ve baskıcı sistemlere dönüşür. Özgürlük ile anlam arasında kurulan bu keskin karşıtlık, insanın ontolojik istikrarını zedeler. Halbuki insanın zemin ihtiyacı, köksüz bir özgürlüğün getirdiklerini reddederken, fıtratla uyumlu anlam çerçevesinin varlığına doğru adeta koşar.

Fıtrat, insanın özünde iyiye ve hakikate yönelen tabiatıdır, ondaki aşırılıklar ise nefsin mücadelesinin neticesidir. Bu nedenle sahih bir varlık algısı, aklın hakikat nuruyla aydınlanmasını ve insanın kendi dışındaki hakikatle bağ kurmasını gerekli kılar. İnsan; varlığı, hayatı ve kendini sürekli yeniden tesis edip içine doğduğu hazır anlam paketleriyle yetinmemelidir.

Bugün yaşadığımız psikolojik ve ontolojik krizlerin temeli, varlığı tüketilecek nesneler bütünü olarak gören eksik bir tasavvurda saklıdır. Eğer insan kendi varoluşunun emanetini üstlendiğini idrak ederse ibadeti, hayatı ve sorumluluğu aynı hakikat çizgisinde bütünleştirebilir. İbadet sadece görev olmaktan çıkarak irtibatın, teslimiyetin ve varlık şuurunun mimarisine dönüşür.

Sonuç olarak, insanın temel sorusu şudur:

Hangi zeminde durarak dünyayı ve inancı anlamlandırıyorum?

Cevap yalnızca teorik bir kabul ile verilemez, varlığı her an yeniden inşa edilen bir sorumluluk şuurunu gerektirir. İnanç, anlam, özgürlük ve varlık… Hepsi aynı binanın kolonlarıdır. O bina sağlam değilse, çöküş yalnızca bireysel değil, toplumsal ve tarihsel olur. İnsan olmaya dair en temel vazife de bu emaneti ayakta tutmaktır.

Modern düşüncenin dünyayı tesis etme iradesi, öncelikle hakikatin verili halini reddetmeye dayanır. Çünkü modern özne, dünyayı olduğu gibi kabul ettiği sürece ona müdahale etme yetkisini kendinde göremez. Bu nedenle modernite, dünyayı kurmanın bir pratiği hâline gelmektedir. “Çünkü reddermeselerdi dünyayı tesis edemezlerdi” ifadesi, tam olarak bu reddiyenin kurucu niteliğine işaret eder.

Bu reddiye esasında ontolojik bir yabancılaşma üretir. İnsan kendi mevcudiyetinin taşıyıcısı olan vücut evinden, yani varoluşunun doğal zemininden koparılır. Varlığın açığa çıktığı sahne olarak insan ve dünyası artık güvenilir bulunmaz bunun yerine kontrol edilebilir, ölçülebilir, kurgulanabilir bir dünya tasarımı sunulur. Böylece insan, hakikatin içinde var olan bir özne iken, tasarlanmış dünyanın içinde işleyen bir nesneye dönüştürülür. Bu dönüşüm, ontolojik bir kapanmadır. Çünkü varlığın imkânları, insanın idrakine içsel olarak açılmak yerine, önceden belirlenmiş anlam şemalarıyla dışarıdan kapatılır.

İnsan artık dünyayı anlamlandırmak yerine, kendisine giydirilen dünya modeline uymaya yönlendirilir. Hangi kimliği taşıyacağı, neyi düşüneceği, hangi değerler üzerinden varlık göstereceği, modern sistemlerin dayattığı kodlarla belirlenir. Tüm bu süreçlerin ortak noktası insanın dünyayı kuran varlık olarak asli konumunun elinden alınmasıdır. Onun yerine, dışsal bir aklın kurduğu yapıya uyum sağlayan bir varlık modeli tanımlanır. İnsan, otantik mevcudiyetinden çıkarılmış ve hazır bir dünyaya mahkûm edilmiştir. Sonuç olarak modern düşüncenin kurduğu dünya, anlamın, kimliğin ve mevcudiyetin doğal zeminini dışarıda bırakarak yükselmiş yapay bir tesis yüzüyle çıkar karşımıza. Kendi ontolojik sesini kaybeden insan, artık ihdas edilmiş bir dünyanın işlevsel unsuru hâline gelir. Gerçek meselemiz tam da burada belirir.

İnsan yeniden mevcudiyetinin özüne, varoluşunun evine dönebilecek midir?

Modern dünyanın insanı kendi varoluş evinden koparan tasarrufu, aslında insanın en temel gerçekliğini göz ardı eder. Kur’an’da bildirildiği üzere: “Biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmek istemediler, çekindiler. Onu insan yüklendi.” Ayetin işaret ettiği emanet, yalnızca ahlaki ya da hukuki bir yükümlülüğün yanı sıra hakikatin sırra dönüşen boyutu ve halifetullah olma vasfıdır. İnsan, dünyada varlığı anlamlandırmakla görevli bir özdür.

Bahsi geçen emanet, marifetullahın imkânıdır. İnsana verilen gerçek bilgi, varlığın kaynağını tanımaya ve dönüş yolculuğunu idrak etmeye yöneltir. Bu yolculuk iki eşik arasında gerçekleşir: Mebde: Doğmak, gönderilmek, başlangıç. Mead: Dönmek, varılan yer, hakikate rücu.

İnsan, bu iki menzil arasındaki yolun anlamını açığa çıkarmak için dünyaya gelir. Hakiki ilim, insana bu yol boyunca ihtiyaç duyacağı ameli ve istikameti kazandırır. Ancak bu ilim yalnızca talep ve çabayla değil, Allah’ın lütuf kapısının açılmasıyla tamamlanır. İnsan, hem arayan hem lütfa muhtaç olandır.

Bu hakikat dikkate alındığında, modern dünyanın en büyük yanılgısı görünür hâle gelir. İnsanı kendisine yüklenen ilahî sorumluluktan uzaklaştırır ve asli yürüyüşünün yönünü — mebde’den mead’a olan dönüş yolculuğunu — örtbas eder.

İnsan, hakikatin açığa çıktığı ontolojik evini unuttuğunda, onun yerine dışsal sistemlerin giydirdiği kimlik ve düzenlere teslim olduğunda, emanetin sırrı da kapanır. Oysa insanın yeryüzündeki varlık sebebi, emaneti taşıyacak idrakle varlığın hakikatine şahitlik etmektir.

Bu nedenle modernliğin ürettiği ontolojik kapanmaya karşı insanın gerçek sorusu şudur:

Hazır bir dünyaya mahkûm edilmeyi mi seçeceğiz, yoksa emaneti taşıyan varlık olarak hakikatin evini yeniden mi kuracağız?