Πρέπει να δηλώσω από την αρχή ότι είμαι οπαδός αυτοβιογραφικών βιβλίων που περιγράφουν υποκειμενικές εμπειρίες του περίπλοκου ψυχισμού μας. Έχω διαβάσει πολλά τέτοια βιβλία (Ελληνικά και κυρίως ξένα) και κάθε φορά κατανοώ κάτι για τις ψυχικές λειτουργίες που πριν δεν είχα αντιληφθεί.

Δεν είναι εντυπωσιακό; Έχω αφιερώσει πάνω από 25 χρόνια στη μελέτη των ψυχοπαθολογικών φαινομένων και έχω μιλήσει με μερικούς χιλιάδες συνανθρώπους μου για τέτοια θέματα. Παρόλα αυτά εκείνοι που κάνουν τον κόπο να καταγράψουν αυτά τα φαινόμενα με συστηματικότητα και ακρίβεια μας δίνουν συχνά μια πτυχή των προβλημάτων, που δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε. Κάθε φορά που θα διαβάσω ένα τέτοιο βιβλίο θα αλλάξω λίγο την πρακτική μου και τη σχέση μου με τους ανθρώπους που προσπαθώ να βοηθήσω.

Ας δώσω ένα-δυο παραδείγματα για να γίνω πιο κατανοητός. Το αυτοβιογραφικό βιβλίο της Kay Jamison για την διπολική διαταραχή («Ένα ανήσυχο μυαλό», εκδ. University Studio Press) άλλαξε μέσα μου την εικόνα που είχα για την ασθένεια αυτή.

Κατανόησα πόσο σημαντική είναι η ψυχοθεραπευτική σχέση που πρέπει να αναπτυχθεί για να μπορέσει ένας γιατρός να βοηθήσει τον ασθενή του. Η ίδια η Kay γράφει ότι της έφαγε 5 χρόνια ψυχοθεραπείας για να αποδεχθεί το λίθιο (το φάρμακο που την έκανε καλά). Σκέφτηκα ότι εάν μια Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας στο Johns Hopkins, που έχει εξειδικευθεί στην ψυχοεκπαίδευση της διπολικής, χρειάζεται τόσο καιρό να αποδεχθεί την θεραπεία, πόσο καιρό και προσπάθεια θα χρειαστεί ένας απλός άνθρωπος;

Για να αναφερθώ σε ένα Ελληνικό παράδειγμα, θυμάμαι ακόμη την εντύπωση που μου άφησε η πρώτη ανάγνωση του βιβλίου του Κωστή Παπαγιώργη «Σύνδρομο Αγοραφοβίας» (εκδ. Καστανιώτη).

Είχα τότε σκεφτεί ότι το βιβλίο αυτό είναι μοναδικό στην κατανόηση της ψυχοπαθολογίας αυτού του προβλήματος και ότι εάν μεταφραζόταν στην Αγγλική θα γινόταν best seller. Εννοείται ότι από τότε που το διάβασα το έχω συστήσει σε δεκάδες ασθενείς και έχουν συμφωνήσει όλοι για την ακρίβεια και αληθοφάνεια της περιγραφής.

Ο Mark Ellerby, για να γυρίσω σε ένα άλλο αγαπημένο μου βιβλίο στην Αγγλική (“The Stages of Schizophrenia, Part 1”), κάνει μια περιγραφή της υποκειμενικής εμπειρίας του σοβαρού νοσήματος από το οποίο πάσχει (ψύχωση) που συνήθως το παρουσιάζω στους φοιτητές μου για να μπορέσουν να καταλάβουν τι σημαίνει:

«Μόλις είχα γίνει 21 ετών και η ζωή μου είχε φερθεί πολύ γενναιόδωρα. Είχα μόλις αποφοιτήσει από το πανεπιστήμιο με άριστα και είχα γίνει δεκτός για διδακτορικό με υποτροφία με επιβλέποντα καθηγητή μέλος του κοινοβουλίου της Μεγάλης Βρετανίας! Τι θα μπορούσε να πάει λάθος; Τίποτα, ή τουλάχιστον έτσι φαινόταν. Και τότε συνέβη: η σχιζοφρένεια!» Η άποψη ότι ένας άνθρωπος μπορεί να είναι τόσο καλά και ξαφνικά να πάει στην αντιπέρα όχθη του ποταμού, αλλά τελικά να γυρίσει αλώβητος πίσω με την βοήθεια της θεραπείας, είναι το καλύτερο μάθημα για την καταπολέμηση του στίγματος που περιβάλλει τα ψυχικά προβλήματα.

Στα προηγούμενα αγαπημένα βιβλία θα προσθέσω τώρα και αυτοβιογραφικό πόνημα του Δημοσιογράφου και πρώην Δημάρχου Σαγιάδας Θεσπρωτίας, Βαγγέλη Μάστορα. Κατ’ αρχάς να πω ότι ο Βαγγέλης είναι ένας δημοσιογράφος παλαιάς κοπής. Πολύ διαβασμένος και φιλοσοφημένος, αλλά ταυτόχρονα με έναν γραπτό λόγο εξαιρετικής ποιότητας που σπάνια συναντά κανείς σε δημοσιογράφους, ακόμη και εθνικής εμβέλειας. Είναι ευτύχημα ότι ένας τέτοιος άνθρωπος έκατσε να καταγράψει τις εμπειρίες του δικού του προβλήματος. Λυτρωτικό ή μη για τον ίδιο, για τους άλλους είναι μια κατάθεση ψυχής που δείχνει ότι ο αγώνας για την κατάκτηση της ψυχικής υγείας δεν είναι μάταιος. Ότι όλοι αξίζει να τον δώσουμε γιατί στο τέλος θα βγούμε νικητές. Είναι ένα πολύ αισιόδοξο μήνυμα και οφείλω να δώσω συγχαρητήρια στον συγγραφέα για την τόλμη του να εκτεθεί, για τη σαφήνεια της περιγραφής και για το δίδαγμα που μας αφήνει.

Το βιβλίο αυτό προστίθεται λοιπόν στην λίστα με τα λιγοστά Ελληνικά βιβλία «επωνύμων» που τόλμησαν να εκθέσουν τις αδυναμίες τους δημόσια με ευρύτερο σκοπό να σταματήσουν οι άνθρωποι με ψυχικά προβλήματα να νιώθουν, όπως περιγράφει ο Mark Ellerby στο δικό του βιβλίο, ως «ερημίτες» της ζωής. Ο Βαγγέλης στον επαγγελματικό του στίβο έχει ως μότο την φράση του Orwell: «Δημοσιογραφία είναι να δημοσιεύεις αυτά που κάποιος άλλος δεν θέλει να δημοσιευθούν. Οτιδήποτε άλλο είναι δημόσιες σχέσεις». Νομίζω ότι με το παρόν βιβλίο παραμένει πιστός και στον εαυτό του και στο λειτούργημά του. Εύχομαι ολόψυχα πολλές εκδόσεις.

Πώς επηρεάστηκε η Ψυχική Υγεία των Ελλήνων;

Υπεύθυνος Έρευνας: Πέτρος Σκαπινάκης, Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (p.skapinakis@gmail.com)

Περίοδος Δειγματοληψίας: 8–12 Απριλίου 2020 - Συμμετέχοντες: 3379 άτομα από όλη την Ελλάδα

Κύριο Μήνυμα

Η μελέτη δείχνει ότι η επιδημία του Κορωνοϊού στην Ελλάδα οδήγησε σε ισχυρή συναισθηματική αντίδραση, αλλά από την άλλη κινητοποίησε πρακτικούς και ενεργητικούς μηχανισμούς αντιμετώπισης, που ενδέχεται να έπαιξαν τον ρόλο τους στην καλή έκβαση που μέχρι στιγμής βλέπουμε στην Ελλάδα.

Α. Ταυτότητα της έρευνας:

Συνολικό δείγμα: 3379 από όλη την Ελλάδα, 2457 γυναίκες και 922 άνδρες. Περίοδος δειγματοληψίας και υποβολής των ερωτηματολογίων από 8/4/2020–12/4/2020

Σημείωση: Το δείγμα δεν είναι αντιπροσωπευτικό του Ελληνικού Πληθυσμού, καθώς η πρόσκληση για συμμετοχή έγινε μέσω των κοινωνικών δικτύων και των ΜΜΕ. Παρά την έλλειψη αντιπροσωπευτικότητας (που είναι κοινή σε τέτοιου τύπου έρευνες μέσω των κοινωνικών δικτύων) ο υψηλός αριθμός των συμμετεχόντων δίνει τη δυνατότητα να γίνουν αναλύσεις και συγκρίσεις σε υπο-ομάδες του πληθυσμού, με την στατιστική ισχύ για την ανεύρεση συσχετίσεων να διατηρείται. Επιπροσθέτως, έλεγχοι που έγιναν στο δείγμα ανέδειξαν τη σχετική εγκυρότητα συσχετίσεων, που είναι εκ των προτέρων γνωστοί από τον γενικό πληθυσμό. Χρειάζεται ωστόσο προσοχή ώστε τα αποτελέσματα να μην γενικευθούν σε όλον τον πληθυσμό καθώς ενδέχεται να διαφέρουν εάν υπήρχε η δυνατότητα τυχαίας και στρωματοποιημένης δειγματοληψίας

Β. Σύνοψη της Μεθοδολογίας

Στην έρευνα χρησιμοποιήσαμε έγκυρα και αξιόπιστα εργαλεία τις διεθνούς βιβλιογραφίας τα οποία μεταξύ άλλων εκτιμούν τα ακόλουθα:

1. Την παρουσία καταθλιπτικών συμπτωμάτων στον πληθυσμό

2. Την παρουσία συμπτωμάτων άγχους στον πληθυσμό

3. Το επίπεδο της γενικής Υγείας του πληθυσμού

4. Την εκτίμηση του συναισθηματικού αντίκτυπου που έχει η επιδημία του Covid-19 στον πληθυσμό

5. Τις αντιλήψεις του δείγματος σχετικά με τη δυνατότητα άσκησης «Προσωπικού ελέγχου» για τη μείωση του κινδύνου από την επιδημία, τις αντιλήψεις που αφορούν τον «θεραπευτικό έλεγχο» (δηλαδή τη δυνατότητα οι διαθέσιμες θεραπείες να μπορούν να βοηθήσουν), τις αντιλήψεις σχετικά με τη σοβαρότητα της επιδημίας και τις αντιλήψεις σχετικά με τις συνέπειες της επιδημίας στην ζωή των πολιτών συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών συνεπειών

6. Τις κύριες στρατηγικές αντιμετώπισης του στρες που προκαλεί η επιδημία. Συγκεκριμένα οι συμμετέχοντες ερωτήθηκαν για 13 κοινές στρατηγικές αντιμετώπισης. Πέντε από αυτές ταξινομήθηκαν ως «Θετικές / Ενεργητικές», τέσσερις ως «Υποστηρικτικές», τρεις ως «Δυσλειτουργικές», ενώ η 13η αναφέρθηκε στην αντιμετώπιση με «Καταφυγή στην Θρησκεία».

Οι «Θετικές περιλαμβάνουν την αποδοχή, το χιούμορ, την θετική αναπλαισίωση, τον προσεκτικό σχεδιασμό, και την ενεργητική αντιμετώπιση.

Οι «Υποστηρικτικές» περιλαμβάνουν την συναισθηματική υποστήριξη, την υποστήριξη με άντληση πληροφοριών, την εκφόρτιση των συναισθημάτων και την απόσπαση της προσοχής.

Οι «Δυσλειτουργικές» περιλαμβάνουν την άρνηση, την παραίτηση και χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών. Τέλος ξεχωριστά καταγράφηκε η καταφυγή στην θρησκεία.

Σε περαιτέρω στατιστικές αναλύσεις προσδιορίστηκε κατά πόσον το επίπεδο της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας συσχετίζεται με τις στρατηγικές αντιμετώπισης του στρες και τις αντιλήψεις σχετικά με την επιδημία.

Γ. Κύρια Αποτελέσματα

Γ1. Γενικά Στοιχεία του δείγματος

Το 72% ήταν γυναίκες, η μέση ηλικία ήταν τα 42 έτη (με τυπική απόκλιση τα 12), 78% διαβιούν σε μεγάλες πόλεις (το 46% σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη), το 52% ήταν έγγαμοι. Στο δείγμα αντιπροσωπεύονται περισσότερα άτομα με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο. To 25% εργάζεται στο δημόσιο, το 21% στον ιδιωτικό τομέα και το 23% ήταν αυτοαπασχολούμενοι. Το ποσοστό των ανέργων ανήλθε στο 7%. Το 12% του δείγματος ήταν φοιτητές.

Γ2. Η κατάσταση της Γενικής Υγείας και της Ψυχικής Υγείας του δείγματος

Στον Πίνακα 1 και το Γράφημα 1 φαίνεται η κατάσταση Υγείας (Γενικής και Ψυχικής) του Δείγματος κατά την περίοδο που μελετήθηκε (από 8 Απριλίου έως 12 Απριλίου 2020). Διαπιστώσαμε αρκετά μεγάλη καταθλιπτική και αγχώδη συμπτωματολογία, που ξεπέρασε το 20%. Η συμπτωματολογία ήταν λίγο πιο συχνή στις γυναίκες του δείγματος. Όταν εξαιρέσαμε τα πιο ήπια συμπτώματα, η συχνότητα της μέτριας κατάθλιψης έφτασε το 8% και του μέτριου άγχους στο 14%. Τα στοιχεία αυτά είναι σχετικώς συγκρίσιμα με μελέτες που έγιναν την περίοδο της οικονομικής κρίσης αλλά σαφώς μεγαλύτερα από αυτά πριν την οικονομική κρίση. Όσον αφορά την κατανάλωση αλκοόλ, αυτή ήταν πολύ μεγαλύτερη στους άνδρες από ότι στις γυναίκες, έυρημα σταθερό στις μελέτες.

Πίνακας 1

Γράφημα 1

Γ3. Ο Συναισθηματικός αντίκτυπος της επιδημίας

Αξιολογήσαμε το συναισθηματικό αντίκτυπο της επιδημίας με τρία ερωτήματα (από κατάλληλο διεθνές ερωτηματολόγιο αντιλήψεων για τις ασθένειες). Οι ερωτήσεις αυτές (σε πενταβάθμια κλίμακα από διαφωνώ έντονα έως συμφωνώ έντονα) ήταν οι ακόλουθες:

· Η κατάσταση αυτή με την επιδημία με θυμώνει

· Με πιάνει θλίψη ή μελαγχολία όταν σκέφτομαι για την επιδημία

· Όταν μου έρχεται στο μυαλό η επιδημία αναστατώνομαι ή αγχώνομαι

Συνθέτοντας αυτές τις ερωτήσεις σε ένα σκορ, διαπιστώσαμε ότι το 25% του δείγματος παρουσίασε έντονο συναισθηματικό αντίκτυπο στην επιδημία (συμφωνώντας μέτρια/έντονα με τα ερωτήματα). Ο αντίκτυπος αυτός ήταν σχεδόν διπλάσιος στις γυναίκες από ότι στους άνδρες του δείγματος (βλ. Γράφημα 2)

Αξιολογήσαμε επίσης τον κοινωνικό στιγματισμό με την ερώτηση:

· Εάν περάσω την ασθένεια οι άλλοι θα με αντιμετωπίζουν διαφορετικά στο μέλλον

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι άνδρες είχαν περισσότερες κοινωνικές ανησυχίες ως προς το πώς θα τους αντιμετωπίζουν οι άλλοι σε περίπτωση που νοσήσουν (υψηλότερο στίγμα) συγκριτικά με τις γυναίκες (29% έναντι 26%, βλ. Γράφημα 2). Μάλιστα, τα υψηλότερα ποσοστά στίγματος για τους άνδρες ήταν στους αποφοίτους πανεπιστημίου (33%) και στους αποφοίτους Λυκείου (38%)

Γράφημα 2

Γ4. Βασικές αντιλήψεις για τις συνέπειες της επιδημίας

Αξιολογήσαμε επιπρόσθετα αντιλήψεις για την επιδημία που σχετίζονται με την σοβαρότητα της πιθανής ασθένειας, της διάρκειας της επιδημίας και των πιθανών οικονομικών συνεπειών (βλ. Γράφημα 3).

· Το 74% των συμμετεχόντων προέβλεψε σοβαρές οικονομικές συνέπειες. Αυτό το ποσοστό ήταν μεγαλύτερο στους αυτό-απασχολούμενουςφτάνοντας το 80%.

· Το 48%προέβλεψε μεγάλη διάρκεια της επιδημίας. Υπήρξε θετική συσχέτιση με το εκπαιδευτικό επίπεδο, με το 60% αυτών με μεταπτυχιακό να προβλέπουν μεγάλη διάρκεια έναντι 31% αυτών με υποχρεωτική εκπαίδευση (Γράφημα 4)

· Το 28% πιστεύει ότι μπορεί να νοσήσει σοβαρά. Η σοβαρότητα της νόσου έδειξε αρνητική σχέση με το εκπαιδευτικό επίπεδο: μόλις το 24% αυτών με μεταπτυχιακή εκπαίδευση θεωρούν πιθανή τη σοβαρήνόσο έναντι 49%των αποφοίτων υποχρεωτικής εκπαίδευσης (Γράφημα 4).

Γράφημα 3

Γ5. Βασικές αντιλήψεις για τον έλεγχο πάνω στην επιδημία

Αξιολογήσαμε τις αντιλήψεις του δείγματος για τη δυνατότητα ελέγχου των υγειονομικών και άλλων συνεπειών της επιδημίας, είτε μέσω των προσωπικών ενεργειών και προληπτικών δράσεων (προσωπικός έλεγχος) είτε με την βοήθεια πιθανών θεραπειών. Οι συμμετέχοντες επέδειξαν ισχυρή αίσθηση προσωπικού ελέγχου για την πρόληψη των κινδύνων της επιδημίας με ποσοστό υψηλής αντίληψης ελέγχου που έφτασε στο 66% (χωρίς διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών). Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί ότι παρατηρήθηκε σημαντική θετική συσχέτιση με την ηλικία, και το εκπαιδευτικό επίπεδο (βλ. Γράφημα 4 για την εκπαίδευση)

Σχετικά με τον θεραπευτικό έλεγχο, μόλις το 25% του δείγματος είναι θετικό για τις πιθανές δυνατότητες της όποιας διαθέσιμης θεραπείας.

Γράφημα 4

Γ6. Βασικές στρατηγικές αντιμετώπισης του στρες

Στο Γράφημα 5 φαίνονται οι κύριες στρατηγικές που χρησιμοποίησαν οι Έλληνες κατά τη διάρκεια της Επιδημίας στις αρχές Απριλίου.

· Χρησιμοποιήθηκαν κυρίως και σε μεγάλο βαθμό προσαρμοστικές και «ώριμες» στρατηγικές, όπως η αποδοχή του κινδύνου και της νέας κατάστασης (σχεδόν στο 90%), το χιούμορ (77%), ο προσεκτικός σχεδιασμός για το άμεσο μέλλον (75%), η θετική αναπλαισίωση (72%) και η ενεργητική αντιμετώπιση με ανάληψη πρακτικών μέτρων (70%). Να σημειωθεί ότι χρησιμοποιήθηκαν κατά μέσο όρο σχεδόν 4 προσαρμοστικές στρατηγικές ανά άτομο.

· Δυσπροσαρμοστικές στρατηγικές όπως η άρνηση (12%) και η παραίτηση (5%) ή η καταφυγή στο αλκοόλ (5,5%) ήταν πολύ χαμηλά σε συχνότητα.

Σε σχέση με την κατανομή κατά ηλικία και εκπαιδευτικό επίπεδο, αξίζει να σημειωθεί ότι ο προσεκτικός σχεδιασμός και η καταφυγή στην θρησκεία αυξήθηκαν με την ηλικία, ενώ η άρνηση έδειξε συσχέτιση τύπου «U» με περισσότερη άρνηση στους νέους (13%) και στους ηλικιωμένους (17%). Όσον αφορά το εκπαιδευτικό επίπεδο η καταφυγή στην θρησκεία και η άρνηση ήταν πιο συχνές στις χαμηλότερες βαθμίδες εκπαίδευσης (Γράφημα 6).

Γράφημα 5

Γράφημα 6

Γ7. Παράγοντες που βελτιώνουν ή επιδεινώνουν την κατάσταση της ψυχικής υγείας

Έγινε πολυμεταβλητή ανάλυση για να διαπιστωθεί κατά πόσον οι κοινωνικο-δημογραφικές μεταβλητές, οι αντιλήψεις για την επιδημία και οι στρατηγικές αντιμετώπισης προστατεύουν ή επιδεινώνουν την Ψυχική Υγεία (Καταθλιπτική Συμπτωματολογία)

Από την ανάλυση αυτή διαπιστώθηκαν τα ακόλουθα:

Η Κατάθλιψη αυτή την περίοδο είναι μεγαλύτερη σε σχέση με τους εξής παράγοντες:

· Με την φοιτητική ιδιότητα (σχεδόν 2 φορές μεγαλύτερη)

· Με την αυξημένη χρήση αλκοόλ (σχεδόν 2 φορές μεγαλύτερη)

· Σε εκείνους των οποίων η οικογένεια αντιμετωπίζει σοβαρές οικονομικές δυσκολίες (σχεδόν 2 φορές μεγαλύτερη)

· Με την χρήση στρατηγικών αντιμετώπισης του στρες που βασίζονται κυρίως στο συναίσθημα ή στην στήριξη από τους άλλους

· Σε εκείνους στους οποίους η επιδημία είχε μεγάλο συναισθηματικό αντίκτυπο (σχεδόν 4 φορές μεγαλύτερη)

· Σε εκείνους που βρίσκονταν σε απομόνωση λόγω πιθανών συμπτωμάτων (σχεδόν 3 φορές μεγαλύτερη)

· Σε εκείνους που είχαν υπερβολική έκθεση σε μέσα μαζικής επικοινωνίας ή στα κοινωνικά δίκτυα για αναζήτηση πληροφοριών σχετικά με τον κορωνοϊό (σχεδόν 2 φορές μεγαλύτερη)

· Σε εκείνους που ανέφεραν πολύ μεγαλύτερο χρόνο έξω από το σπίτι

(Σημείωση: Υπενθυμίζεται ότι η σχέση αυτή με την κατάθλιψη δεν είναι κατ’ ανάγκην αιτιολογική, αλλά μπορεί η κατεύθυνση της αιτιότητας να είναι αντίστροφη)

Η Κατάθλιψη αυτή την περίοδο είναι μικρότερησε σχέση με τους εξής παράγοντες:

· Όσο αυξάνει η ηλικία

· Στους έγγαμους συγκριτικά με τους άγαμους (σχεδόν κατά 30% μικρότερη)

· Σε εκείνους που χρησιμοποιούσαν πιο συχνά και πιο πολλές θετικές / ενεργητικές στρατηγικές αντιμετώπισης

· Σε εκείνους που έχουν ισχυρή αίσθηση προσωπικού ελέγχου στην επιδημία (σχεδόν κατά 20% μικρότερη)

· Σε εκείνους που πιστεύουν περισσότερο στις θεραπευτικές δυνατότητες (40% μικρότερη)

(Σημείωση: Υπενθυμίζεται ότι η σχέση αυτή με την κατάθλιψη δεν είναι κατ’ ανάγκην αιτιολογική, αλλά μπορεί η κατεύθυνση της αιτιότητας να είναι αντίστροφη)

Δ. Συμπεράσματα

Τα κυριότερα συμπεράσματα είναι τα εξής:

· Ο συναισθηματικός αντίκτυπος της επιδημίας ήταν σημαντικός με πάνω από 25% των συμμετεχόντων να δηλώνει σημαντική / υπερβολική συναισθηματική δυσφορία από την επιδημία

· Τα επίπεδα του ήπιου άγχους και της κατάθλιψης ήταν σημαντικά, αλλά η μέτρια συμπτωματολογία ήταν στα πλαίσια της προηγούμενης περιόδου

· Η πλειονότητα των συμμετεχόντων προβλέπει σοβαρές οικονομικές συνέπειες

· Η αίσθηση του κοινωνικού στιγματισμού σε περίπτωση που κάποιος νοσήσει είναι αρκετά υψηλή και ιδιαίτερα στους άνδρες

· Οι φοιτητές / μαθητές έχουν χειρότερη ψυχική υγεία όπως επίσης και εκείνοι που απομονώθηκαν λόγω πιθανών συμπτωμάτων

· Οι Έλληνες έδειξαν υψηλή αίσθηση προσωπικού ελέγχου της επιδημίας που μπορεί να βοήθησε στο μετριασμό των συνεπειών στην ψυχική υγεία

· Οι κυριότερες στρατηγικές αντιμετώπισης ήταν «ώριμες» και πρακτικές/ενεργητικές. Υπήρξαν μεγάλα ποσοστά αποδοχής της πραγματικότητας και μικρή συχνότητα άρνησης. Ενεργητική αντιμετώπιση και πρακτικός σχεδιασμός υπερίσχυσαν του συναισθηματικού τρόπου αντιμετώπισης. Το χιούμορ ήταν σημαντική στρατηγική.

· Η μεγαλύτερη έκθεση στα μέσα και στα κοινωνικά δίκτυα συσχετίστηκε με αύξηση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας (και του άγχους). Άτομα με επιβαρυμένη ψυχική υγεία περιορίστηκαν λιγότερο χρόνο στο σπίτι από ότι άτομα με καλύτερη ψυχική υγεία.

· Η ηλικία και το εκπαιδευτικό επίπεδο παίζει ρόλο τόσο στις αντιλήψεις για την επιδημία όσο και για την επιλογή προσαρμοστικών ή δυσπροσαρμοστικών στρατηγικών αντιμετώπισης. Ιδιαίτερο βάρος από την πλευρά της δημόσιας υγείας πρέπει να δοθεί στους νέους και κυρίως στους άνω των 60.

Ο Covid-19 αποδεικνύει ότι διασπείρεται εύκολα στην κοινότητα, αλλά ο φόβος για τις συνέπειές του μεταδίδεται πολύ ταχύτερα και μας έχει αγγίξει ήδη όλους. Μπορούμε, υπό τις παρούσες συνθήκες, να ελέγξουμε τον πανικό ή απλά θα μάθουμε να ζούμε με αυτόν μέχρι το τέλος της επιδημίας;

- Γιατί πρέπει να μειώσουμε τον φόβο και τον πανικό; Πώς θα μας βοηθήσει αυτό στην εξέλιξη της επιδημίας;

Η απάντηση δεν αφορά την ποιότητα ζωής μας, η μείωση του πανικού αποτελεί ουσιαστικό μέτρο τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Αρχίζω από το τελευταίο: Η συλλογική συμπεριφορά σε κατάσταση πανικού δεν είναι ποτέ ορθολογική και έχει ως αποτέλεσμα το ακριβώς αντίθετο από το αναμενόμενο, δηλαδή την γρηγορότερη εξαφάνιση βασικών προμηθειών ή ειδών υγιεινής / υγείας (οι οποίες συσσωρεύονται στα σπίτια με την μικρότερη ανάγκη) και τη συντομότερη εξάντληση του συστήματος υγείας (καθώς υπερφορτώνεται με αιτήματα μικρότερης προτεραιότητας). Επίσης συμβάλλει στην γρηγορότερη μετάδοση του ιού, αν αναλογιστεί κανείς τις ουρές που δημιουργούνται για τις προμήθειες. Σε ατομικό επίπεδο, οι ψυχολογικές επιπτώσεις του πανικού, μείγματα έντονου άγχους ή / και κατάθλιψης (εφόσον παραταθεί η απομόνωση), δεν πρέπει να υποτιμώνται και είναι γνωστή η αρνητική σχέση του stressμε την βέλτιστη ετοιμότητα του ανοσολογικού μας συστήματος. Άρα, αξίζει να κάνουμε το καλύτερο που μπορούμε ώστε να διατηρήσουμε τη σχετική μας ηρεμία και να αποβάλλουμε από τον οργανισμό μας το επιπρόσθετο stress που παράγεται αυτές τις ημέρες.

- Διάκριση μεταξύ κινδύνου και αβεβαιότητας.

Είναι σημαντικό να επισημάνουμε τη λεπτή διαφορά μεταξύ της έννοιας του κινδύνου και της αβεβαιότητας. Εάν σας έλεγαν ότι ο κίνδυνος να πάθετε μια σοβαρή επιπλοκή από μια βαριά χειρουργική επέμβαση είναι 3,5% θα αποφασίζατε να συναινέσετε; Η απάντηση θα είναι μάλλον θετική (ειδικά εάν ο γιατρός σας είναι πολύ καλός και σας πει ότι ο ίδιος δεν είχε τα τελευταία χρόνια κάποια σοβαρή επιπλοκή ή θάνατο σε ασθενείς του). Αντιπαραβάλλετε αυτό με το εξής: «Εάν γίνει η επέμβαση μπορεί να πεθάνετε, αλλά υπάρχει αβεβαιότητα για το πόσο πιθανό είναι αυτό. Μπορεί να είναι 1% αλλά μπορεί και 30%. Δεν ξέρουμε, θα δούμε μετά. Δεν έχουμε κάνει την επέμβαση σε πολλούς ανθρώπους, οπότε δεν μπορούμε να σας πούμε παραπάνω». Φαντάζομαι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι θα το βάζαμε στα πόδια, έτσι δεν είναι; Στον κίνδυνο είναι δυνατό να υπολογίσουμε με ακρίβεια το ανεπιθύμητο αποτέλεσμα, στην αβεβαιότητα όχι.

Πώς λειτουργεί το μυαλό μας υπό συνθήκες αβεβαιότητας; Οι ψυχίατροι το γνωρίζουμε αυτό καθώς κάποιοι ασθενείς μας πάσχουν από παθολογική αμφιβολία που οδηγεί σταδιακά σε δυσανεξία στην αβεβαιότητα. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στην περίπτωση αυτή. Η αδυναμία των ειδικών να μας πείσουν για τον πραγματικό κίνδυνο από την διασπορά του ιού (οφειλόμενη στην ελλιπή γνώση και εμπειρία για τον ιό) και οι αντικρουόμενες απόψεις που ακούμε και διαβάζουμε, οδηγούν σε όλο και μεγαλύτερη αμφιβολία σχετικά με την πιθανότητα των συνεπειών. Σταδιακά χτίζουμε μια όλο και μεγαλύτερη δυσανεξία στην αβεβαιότητα: εκτός και εάν κάποιος είναι σε θέση να μας πει ακριβώς πόσο κινδυνεύουμε (που δεν είναι δυνατό να γίνει), τότε τα χειρότερα μπορεί να έρθουν. Στην ακραία της μορφή η αντίληψη αυτή μπορεί να διαμορφωθεί ως εξής: «εκτός και εάν κάποιος με βεβαιώσει 100% ότι δεν κινδυνεύω, τότε όλα είναι πιθανά και δεν μπορώ να κάνω τίποτα».

Η έννοια της άσκησης ελέγχου επάνω σε μια ανεπιθύμητη έκβαση συμβάλλει επιπρόσθετα στη μείωση ή αύξηση του υποκειμενικού κινδύνου. Για παράδειγμα ενώ γνωρίζουμε ότι όταν οδηγούμε διατρέχουμε έναν μικρό κίνδυνο να πεθάνουμε (700 περίπου άνθρωποι πέθαναν στην Ελλάδα το 2019 από τροχαία) οι περισσότεροι δεν αρνούμαστε να μπούμε σε αυτοκίνητα παρά την αβεβαιότητα για την έκβαση (καθώς θεωρούμε ότι θα είμαστε πιο προσεκτικοί, θα φοράμε ζώνη ασφαλείας, δεν θα τρέχουμε κλπ.). Όταν θεωρούμε ότι δεν έχουμε δυνατότητα άσκησης προσωπικού ελέγχου ο κίνδυνος στο μυαλό μας μεγαλώνει και αυτό συχνά μπορεί να συμβεί κατά την περίοδο μιας επιδημίας, όπου νιώθουμε αδύναμοι να επηρεάσουμε τη δυναμική της διασποράς του λοιμογόνου παράγοντα, (με τον ίδιο τρόπο που στο αεροπλάνο νιώθουμε μεγαλύτερο κίνδυνο από το αυτοκίνητο, όταν στην πράξη ο κίνδυνος είναι μικρότερος). Αξίζει να σημειωθεί ότι οι έφηβοι και οι νέοι άνθρωποι (αδρά μέχρι 25 ετών) είναι τυπικά πολύ περισσότερο ανεκτικοί στην αβεβαιότητα, καθώς αυτό εξελικτικά αποτελεί πλεονέκτημα (προσφέρει μεγαλύτερες δυνατότητες μάθησης). Καθώς προχωρά η ηλικία γινόμαστε όλο και λιγότερο ανεκτικοί. Ωστόσο οι νέοι αντιλαμβάνονται το ίδιο καλά την έννοια του συγκεκριμένου κινδύνου.

- Αρνητική, θετική ή ρεαλιστική σκέψη;

Έχοντας επισημάνει τη σχέση μεταξύ της αξιολόγησης του κινδύνου και της αβεβαιότητας, ας δούμε λίγο τώρα μερικούς τύπους αντιλήψεων που μπορεί να παρατηρηθούν κατά τη διάρκεια της εξέλιξης μιας επιδημίας (ή γενικότερα όταν αντιμετωπίζουμε μια στρεσογόνο κατάσταση με δυνητικά αρνητικές συνέπειες)

Συχνά αντιπαραβάλλουμε μεταξύ του «αρνητικού» και του «θετικού» τρόπου σκέψης που αδρά αντιστοιχούν στον απαισιόδοξο ή αισιόδοξο τύπο ανθρώπου. Ο απαισιόδοξος βλέπει την άσχημη έκβαση ως πιο πιθανή, ενώ ο αισιόδοξος πιστεύει ότι όλα θα πάνε καλά στο τέλος. Στη βάση τους, συχνά οι δυο αυτοί τύποι σκέψης μοιράζονται ακριβώς τον ίδιο λανθασμένο μηχανισμό ελλιπούς τεκμηρίωσης και μπορούν να είναι εξίσου αυθαίρετοι. Ο απαισιόδοξος δίνει δυσανάλογο βάρος στις άσχημες ενδείξεις αγνοώντας τις αντίθετες, ενώ ο αισιόδοξος τείνει να αγνοεί τις αρνητικές ενδείξεις μεροληπτώντας υπέρ των θετικών. Στην διάρκεια μιας επιδημίας οι απαισιόδοξοι είναι φυσικά περισσότεροι, καθώς ο εγκέφαλός μας είναι προγραμματισμένος να ανιχνεύει τον κίνδυνο κατά προτεραιότητα. Είναι όμως σημαντικό να γνωρίζουμε ότι η απάντηση στον αρνητισμό δεν είναι η θετική σκέψη. Το σύνθημα «σκέψου θετικά» αποδεικνύεται συνήθως είτε αναποτελεσματικό είτε πιο επικίνδυνο. Η δόκιμη απάντηση είναι η οικοδόμηση της ρεαλιστικής σκέψης.

Ο ρεαλισμός απαντά στις αρνητικές σκέψεις με τρόπο τεκμηριωμένο, χωρίς μεροληψίες, έχοντας εξετάσει τόσο τις αρνητικές όσο και τις ουδέτερες ή θετικές συνέπειες. Ωστόσο η υιοθέτηση ενός ρεαλιστικού τρόπου σκέψης δεν γίνεται αυτόματα, απαιτεί την ενεργοποίηση των λογικών κυκλωμάτων του εγκεφάλου μας (δηλαδή του προμετωπιαίου λοβού) και άρα απαιτεί ενεργητική προσπάθεια από μέρους μας

- Πώς λειτουργεί η σκέψη μας σε καθεστώς φόβου

Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα σημαντικό ερέθισμα που δυνητικά μπορεί να μας βλάψει αυτόματα το μυαλό μας μπαίνει σε αρνητική προκατάληψη. Συλλέγουμε όλα εκείνα τα δεδομένα που μπορούν να πιστοποιήσουν ότι όντως ο κίνδυνος είναι σημαντικός και αποκλείουμε από τη σκέψη μας όλα τα υπόλοιπα. Όσο υψηλότερος ο διαφαινόμενος κίνδυνος τόσο υψηλότερος και ο φόβος και το άγχος. Εάν απειλείται η ζωή μας το άγχος μπορεί να γίνει πολύ έντονο.

- Καταστροφικές σκέψεις: Η ακραία μορφή του αρνητισμού

Όταν ο αρνητισμός φτάνει σε δυσθεώρητα ύψη τότε επικρατούν οι καταστροφικές σκέψεις. Ξαφνικά, η ακραία πιθανότητα να συμβεί κάτι πολύ άσχημο αποκτά πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις μέσα μας. Χαρακτηριστικές αντιλήψεις σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί, για παράδειγμα, να είναι: «Εάν αρρωστήσω θα πεθάνω», «Όλοι θα αρρωστήσουμε», «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα, είμαι έρμαιο των καταστάσεων και της τύχης». Χαρακτηριστικό των καταστροφικών σκέψεων είναι ο διπολικός τους χαρακτήρας. Κάτι, ή θα συμβεί ή δεν θα συμβεί (π.χ. ή θα πεθάνω ή δεν θα πεθάνω).

Δυστυχώς, στο μυαλό του ανθρώπου που διακατέχεται από έντονο φόβο οι 2 αυτές εκβάσεις συχνά γίνονται αντιληπτές ως ισοδύναμες από πλευράς πιθανότητας, όπως δηλαδή όταν στρίβουμε ένα νόμισμα 50% έχει πιθανότητα να έρθει η μια πλευρά και 50% η άλλη.

Ωστόσο, οι ακραίες εκβάσεις (θάνατος, σοβαρή ασθένεια) ποτέ δεν έχουν την ίδια πιθανότητα να συμβούν σε σχέση με τις καλύτερες και ηπιότερες εκβάσεις. Ένα παράδειγμα, με το οποίο όλοι είμαστε εξοικειωμένοι, πιστεύω ότι θα μας βοηθήσει. Όταν πετάμε με ένα αεροπλάνο μπορούμε να φανταστούμε τις εξής 2 πιθανές εκβάσεις: ή το αεροπλάνο θα προσγειωθεί ή δεν θα προσγειωθεί. Στο μυαλό του ανθρώπου που φοβάται τα αεροπλάνα η πιθανότητα να μην προσγειωθεί μπορεί να φτάσει το 50% (όπως και στο νόμισμα), όταν όλοι γνωρίζουμε από τα στατιστικά δεδομένα ότι η πιθανότητα να μην προσγειωθεί είναι περίπου μία στα 10 εκατομμύρια (πιο πιθανό να πεθάνετε από κεραυνό!).

- Μεροληψία Επιβεβαίωσης

Όταν έχουμε θέσει το μυαλό μας σε καταστροφικό πρόγραμμα τότε έχουμε μια μαγική ικανότητα να προσέχουμε επιλεκτικά ό,τι επιβεβαιώνει τους φόβους μας και να απορρίπτουμε ή να ξεχνάμε ότι δεν τους επιβεβαιώνει. Θα δώσουμε μεγάλη προσοχή στα ρεπορτάζ που αναφέρουν τα δυσάρεστα και καθόλου σε αυτά που ακούγονται πιο ελπιδοφόρα. Εάν αυτός που μιλά για τα δυσάρεστα έχει κάποιο κύρος (π.χ. ειδικός επιστήμονας), ακόμη χειρότερα.

- Φασματική σκέψη: το όπλο του ρεαλιστή.

Το αντίδοτο στην καταστροφική σκέψη είναι η φασματική σκέψη. Αντί να σκεφτόμαστε με όρους άσπρο — μαύρο (είτε θα ζήσω είτε θα πεθάνω) μπορούμε να φανταστούμε όλες τις ενδιάμεσες εκβάσεις και να εκτιμήσουμε ρεαλιστικά τις πιθανότητές τους (καθώς δεν είναι ισοδύναμες).

Στην περίπτωση μιας λοιμώδους επιδημίας οι πιθανές εκβάσεις είναι αρκετές:

• να μην κολλήσω
• να κολλήσω και να παραμείνω ασυμπτωματικός,
• να κολλήσω και να ασθενήσω με ήπια συμπτώματα που θα περάσουν από μόνα τους,
• να κολλήσω και να έχω μέτρια συμπτωματολογία που τελικά θα περάσει,
• να κολλήσω και να έχω σοβαρή συμπτωματολογία για την οποία ένα γιατρός θα χρειαστεί να με αξιολογήσει,
• να χρειαστεί να εισαχθώ σε νοσοκομείο,
• να χρειαστεί να εισαχθώ σε ΜΕΘ και να ανταποκριθώ στην θεραπεία,
• να εισαχθώ στη ΜΕΘ και να μην ανταποκριθώ στην θεραπεία.

Νομίζω ότι πήρατε μια ιδέα του φάσματος. Ποια είναι πιθανότητα κάθε ξεχωριστού μέρους του φάσματος, όσον αφορά τον covid-19; Η αλήθεια είναι ότι δεν γνωρίζουμε επακριβώς διότι δεν έχουμε προηγούμενη εμπειρία με τον ιό, αλλά τα πραγματικά δεδομένα που έχουμε μέχρι στιγμής μιλούν για πάνω από 90% ήπιων λοιμώξεων που αυτοπεριορίζονται. Προσέξτε ότι τα δεδομένα αυτά δεν εξάγονται από αντιπροσωπευτικό δείγμα «φορέων» του ιού. Ταυτοποιούμε τον ιό μόνο σε όσους πάσχουν από μέτρια έως σοβαρή νόσο. Άρα, είναι αρκετά πιθανό στο τέλος της επιδημίας να διαπιστώσουμε ότι τελικά η ασυμπτωματική και η ήπια νόσος ήταν εξαιρετικά πιο συχνή.

- Τι μπορούμε να κάνουμε για να διατηρήσουμε την ηρεμία μας;

Με βάση αυτά που ανέφερα πιο πάνω θα πρότεινα τα εξής:

• Μειώνουμε την εκτίμηση της αβεβαιότητας σχετικά με τον ιό και τις συνέπειές του. Θυμίζουμε στον εαυτό μας ότι οι επιστήμονες έχουν κάνει έναν καταπληκτικό αγώνα δρόμου τους τελευταίους 3 μήνες και έχει ήδη συγκεντρωθεί γνώση, που υπό άλλες συνθήκες θα χρειαζόταν χρόνια έρευνας. Οι θεραπείες και οι δοκιμές εμβολίων έχουν ήδη αρχίσει. Υπάρχει σε λειτουργία ένα εξαιρετικό σύστημα παγκόσμιας επιδημιολογικής επιτήρησης. Αυτή τη στιγμή τα πράγματα που ξέρουμε για τον ιό είναι πολύ περισσότερα από αυτά που δεν ξέρουμε
• Επανεκτιμούμε τον κίνδυνο σε πιο ρεαλιστικές διαστάσεις.
• Αντιμετωπίζουμε τις καταστροφικές αντιλήψεις.
• Εκπαιδεύουμε το μυαλό μας στην φασματική και ρεαλιστική σκέψη. (Έχετε υπόψη ότι αυτό απαιτεί συχνή επανάληψη, καθώς οι αρνητικές αντιλήψεις έχουν την τάση να γυρνούν πολύ γρήγορα στο μυαλό μας)
• Αποφεύγουμε την έκθεση σε ειδήσεις και αναρτήσεις που ανατροφοδοτούν τις καταστροφικές αντιλήψεις. Δίνουμε βάρος σε σχόλια και ειδήσεις / αναρτήσεις που αναδεικνύουν την πιο αντιπροσωπευτική εικόνα των ήπιων περιστατικών.
• Επαναφέρουμε την αίσθηση του προσωπικού ελέγχου. Εφαρμόζουμε όλα εκείνα τα πράγματα που συστήνονται ώστε να μειώσουμε πραγματικά τον ατομικό μας κίνδυνο (μένουμε στο σπίτι, αποφεύγουμε τις άσκοπες μετακινήσεις, πλένουμε τα χέρια μας, δεν τρώμε / πίνουμε εκτός σπιτιού, διατηρούμε αποστάσεις ασφαλείας, προστατεύουμε / φροντίζουμε τους ηλικιωμένους).
• Εάν φοβόμαστε ότι νοσούμε ελέγχουμε την θερμοκρασία μας για να επιβεβαιώσουμε ότι είμαστε απύρετοι. Εάν έχουμε ήπιο πυρετό, μένουμε αποκλειστικά στο σπίτι μακριά από τους άλλους και αναμένουμε την ανάρρωση με βάση τις τηλεφωνικές οδηγίες του ιατρού μας.
• Εάν μετά από όλα αυτά συνεχίζουμε να νιώθουμε αβέβαιοι, υιοθετούμε την στάση των αρχαίων σκεπτικών: Επί αμφιβολίας είναι καλύτερο να αναστέλλουμε την τελική μας κρίσηκαι να συντασσόμαστε με την επικρατούσα άποψη (δηλαδή του Εθν. Οργ. Δημόσιας Υγείας).

Σημείωση: Το παρόν άρθρο μου αναδημοσιεύεται από το ΒΗΜΑ της Κυριακής (http://www.tovima.gr/health-fitness/article/?aid=761544)

Μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1980 οι ψυχιατρικές διαταραχές θεωρούνταν σχετικά σπάνια νοσήματα, που αφορούσαν ειδικές ομάδες του πληθυσμού με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Η εικόνα, ωστόσο, αυτή άλλαξε με τη συμβολή σημαντικών επιστημονικών μελετών της περιόδου που ακολούθησε. Μεγάλες επιδημιολογικές έρευνες που έγιναν στην Αμερική και την Ευρώπη διαπίστωσαν μια τεράστια “κρυμμένη” ψυχιατρική νοσηρότητα στο γενικό πληθυσμό, με την κατάθλιψη και τις αγχώδεις διαταραχές να προσεγγίζουν το 10% σε συχνότητα. Οι περισσότερες από αυτές τις ασθένειες ήταν άγνωστες στους κλινικούς, αφού η πλειονότητα των ατόμων που έπασχαν δεν είχαν κάνει επαφή με κάποια υπηρεσία υγείας, είτε διότι δεν αναγνώριζαν τα συμπτώματα είτε λόγω του φόβου του στίγματος, που περιβάλλει ακόμη και σήμερα πολλές από τις ασθένειες αυτές.

Μια δεύτερη επιστημονική εξέλιξη ήταν η δημοσίευση της μεγάλης μελέτης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Harvard και άλλα ιδρύματα σε όλον τον κόσμο, με τον εύγλωττο τίτλο “Παγκόσμιο Φορτίο Νοσηρότητας”. Αυτή η μελέτη προσπάθησε να διερευνήσει τη βαρύτητα όλων των νοσημάτων εκτιμώντας, όχι μόνο την πιθανότητα να προκαλέσουν πρόωρη απώλεια ζωής, αλλά και να επιβαρύνουν τη ζωή του πάσχοντα και της οικογένειάς του προκαλώντας σημαντική ανικανότητα. Τα αποτελέσματα εξέπληξαν ακόμη και τους ερευνητές: μαζί με τα γνωστά χρόνια νοσήματα, όπως το AIDS, ο καρκίνος, τα καρδιοαγγειακά νοσήματα, τα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα ή ο διαβήτης, στις πρώτες πλέον θέσεις της κατάταξης εμφανίστηκε η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, η σχιζοφρένεια, η διπολική διαταραχή, οι διαταραχές από χρήση αλκοόλ, οι άνοιες και οι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Μόνο η κατάθλιψη θεωρείται ότι θα είναι έως το 2030 η σημαντικότερη αιτία ανικανότητας στις αναπτυγμένες χώρες και η δεύτερη σημαντικότερη αιτία ανικανότητας (μετά το AIDS) σε όλον τον πλανήτη!

Οι ψυχιατρικές λοιπόν διαταραχές είναι συχνές και συχνά επιβαρύνουν τον πάσχοντα και την οικογένειά του δυσανάλογα. Υπάρχουν όμως και κάποιες άλλες πτυχές, που τις κάνουν σημαντικά προβλήματα δημόσιας υγείας. Πρώτον, οι περισσότερες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται νωρίς στη ζωή του ανθρώπου δείχνοντας τα πρώτα σημάδια ήδη από την εφηβεία. Μέχρι την ηλικία των 24 ετών σχεδόν το 75% των ασθενειών αυτών έχει εκδηλωθεί. Σε αντίθεση λοιπόν με όλα τα άλλα σημαντικά νοσήματα, που εκδηλώνονται αργότερα στη ζωή, οι ψυχιατρικές διαταραχές πλήττουν τον άνθρωπο σε μια καίρια φάση της ζωής του, τότε που θέτει τα θεμέλια της αυτόνομης ύπαρξής του, της κοινωνικοποίησής του και της ακαδημαϊκής και επαγγελματικής του εξέλιξης. Αυτό δημιουργεί την ανάγκη της πρόωρης και έγκαιρης παρέμβασης ώστε να μειωθούν οι πιθανότητες της χρονιότητας και να προβλεφθούν οι ψυχοκοινωνικές επιπλοκές.

Δεύτερον, οι ψυχιατρικές διαταραχές αφορούν όλους και όχι κάποια ιδιαίτερη ομάδα του πληθυσμού. Δεν υπάρχει “ανοσία” σε αυτές, διότι κανείς δεν ελέγχει το εξωτερικό του περιβάλλον και άρα δεν γνωρίζει ποιούς ακριβώς στρεσογόνους παράγοντες θα κληθεί να αντιμετωπίσει στη ζωή του (απώλειες αγαπημένων προσώπων, ασθένειες, ατυχήματα, στέρηση της προσωπικής ελευθερίας, κακοποίηση, οικονομικές δυσκολίες, ανεργία, φυσικές καταστροφές, πολέμους). Από την άλλη, συνήθως αγνοούμε την ευαλωτότητα του εσωτερικού μας περιβάλλοντος. Αυτή αποτελεί σύνθεση του γενετικού υλικού που κληρονομούμε, της ιδιαίτερης βιολογικής μας κατασκευής, με προεξάρχουσα αυτή του εγκεφάλου μας, αλλά και των αντιλήψεων που διατηρούμε για τον εαυτό μας, τη ζωή και τους άλλους (αυτό που συνήθως ονομάζουμε προσωπικότητα). Οι περισσότερες ψυχιατρικές διαταραχές εκδηλώνονται όταν οι εξωτερικοί στρεσογόνοι παράγοντες δεν μπορούν πλέον να αντισταθμιστούν από την εγγενή δυνατότητά μας να τους αντιμετωπίζουμε. Ο κάθε άνθρωπος είναι φυσικό να “αντέχει” διαφορετικό επίπεδο στρες, ανάλογα με την προσωπική του ευαλωτότητα και τις εμπειρίες του.

Η καθολικότητα των ψυχιατρικών διαταραχών επιβεβαιώνεται από την κλινική εμπειρία: Στη διάρκεια της επαγγελματικής μου ζωής είχα το προνόμιο να παρακολουθήσω ασθενείς από όλα τα μήκη και τα πλάτη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης: συνάντησα πιλότους, γιατρούς, δικηγόρους, μηχανικούς, δασκάλους, καθηγητές πανεπιστημίου, αγρότες, υπαλλήλους, ανέργους, φτωχούς και πλούσιους, νέους και ηλικιωμένους.

Το ερώτημα, που εύλογα θα θέσει κανείς, είναι το εξής: έχουμε κάνει βήματα για την επιτυχή θεραπευτική αντιμετώπιση, ή απλώς διαπιστώνουμε το πρόβλημα χωρίς να μπορούμε να βοηθήσουμε; Η απάντηση είναι ανεπιφύλακτα ΝΑΙ. Αν και ο εγκέφαλος είναι το πιο πολύπλοκο όργανο του ανθρώπου, η μεγάλη εξέλιξη των νευροεπιστημών έχει οδηγήσει στο σχεδιασμό φαρμακευτικών θεραπειών για τις σημαντικότερες ψυχιατρικές διαταραχές, την αποτελεσματικότητα των οποίων παλαιότερα θα ονειρευόμασταν. Η αποτελεσματικότητα των θεραπειών είναι συγκρίσιμη με αυτή άλλων ιατρικών ειδικοτήτων. Παράλληλα, η εξέλιξη των υπολοίπων κλάδων που σχετίζονται με την ψυχική υγεία έχει οδηγήσει στην ανάπτυξη σύγχρονων και αποτελεσματικών ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων (όπως η γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία). Σήμερα, πιστεύουμε ότι ένας συνδυασμός φαρμακευτικών μέσων και ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την πλειονότητα των σοβαρών ψυχιατρικών διαταραχών.

Για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε επιτυχώς τις ψυχιατρικές ασθένειες θα χρειαστούν φυσικά αλλαγές. Πρώτα μέσα μας, ώστε να αντιμετωπίσουμε το στίγμα και τις προσωπικές προκαταλήψεις και να ζητήσουμε βοήθεια, όταν την χρειαστούμε. Στη συνέχεια στο υγειονομικό μας σύστημα, το οποίο θα πρέπει να κατανείμει τους πόρους για την πρόληψη, διάγνωση και αντιμετώπιση των ασθενειών ανάλογα με τη συχνότητα και τη βαρύτητά τους. Οι ασθενείς με ψυχιατρικές διαταραχές δεν θα πρέπει να είναι πάντα οι χαμένοι σε αυτήν την κατανομή. Σήμερα, μάλιστα, που το υγειονομικό μας σύστημα βρίσκεται σε κρίση και πλήττεται από την οικονομική δυσπραγία της χώρας, η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική. Το σύνθημα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ότι “δε νοείται Υγεία χωρίς την Ψυχική Υγεία” μας δείχνει το δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουμε για τη βελτίωση του επιπέδου υγείας των πολιτών της χώρας μας.

Οι υγειονομικοί λειτουργοί σπανίως ακούμε τους εκπροσώπους της βιομηχανίας, ειδικά όταν έχουν να μιλήσουν για πράγματα που θα έπρεπε κανονικά να βρίσκονται στην καθημερινή μας ατζέντα. Αξίζει λοιπόν να δούμε τι προτείνει ο διευθύνων σύμβουλος της MSD Ελλάδoς κ. Haseeb Ahmad για ένα σύστημα υγείας σύγχρονο και καινοτόμο. Οι συγκεκριμένες προτάσεις δεν είναι ακριβώς νεωτεριστικές (άλλωστε τα ίδια θα αναφέρει και ο οποιοσδήποτε manager Υγείας ή ο εξειδικευμένος στη Δημόσια Υγεία), αλλά η εφαρμογή τους σε απαρχαιωμένα συστήματα όπως το Ελληνικό αποτελούν ακόμη ταμπού και λόγο ιδεολογικής σύγκρουσης με τις κατεστημένες αντιλήψεις που κυριαρχούν στην χώρα τις τελευταίες δεκαετίες.

Ας δούμε τα βήματα που προτείνει ο κ. Ahmad (διαθέσιμα εδώ:http://bit.ly/205IhWX):
“1. Το πρώτο βήμα είναι να καθοριστούν οι προτεραιότητες, με βάση τις υγειονομικές ανάγκες. Μπορεί, για παράδειγμα, να δοθεί έμφαση στην αρθρίτιδα και τα μυοσκελετικά προβλήματα, το άσθμα, τον καρκίνο, τα καρδιαγγειακά, τον διαβήτη, τα ψυχικά νοσήματα, τους τραυματισμούς και την παχυσαρκία. Η διαμόρφωση ενός αντίστοιχου πλαισίου στο Ηνωμένο Βασίλειο, οδήγησε σε μείωση κατά 50% των καρδιαγγειακών νοσημάτων μέσα σε μία δεκαετία.

2. Το δεύτερο βήμα είναι να δοθεί έμφαση στην πρόληψη και την πρωτοβάθμια φροντίδας Υγείας. Να αυξηθούν τα σχετικά δίκτυα, η ενημέρωση των ασθενών, ο αυτοέλεγχος της υγείας τους και η φροντίδα στην κοινότητα. Να μειωθούν — παράλληλα — η παχυσαρκία, οι ανθυγιεινές συνήθειες, όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ και εξαρτησιογόνων ουσιών και τα ατυχήματα.

3. Το τρίτο βήμα είναι να δοθεί έμφαση στα υπάρχοντα στοιχεία, όπως εκείνα της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης, τα οποία είναι άκρως ενδιαφέροντα και θα μπορούσαν να γίνουν πολύ αποδοτικά και χρήσιμα για την εφαρμογή όλων των παραπάνω.

Ενδεικτικό είναι το πρόγραμμα “Closercare” το οποίο εφαρμόζει η MSD στο Ηνωμένο Βασίλειο. Πρόκειται για μία υπηρεσία απομακρυσμένης παρακολούθησης, η οποία έχει σχεδιαστεί για να υποστηρίξει τη βελτίωση της αυτο — φροντίδας ασθενών με μακροχρόνιες παθήσεις. Υλοποιείται με μία σειρά από μεθόδους, οι οποίες επιλέγονται από ή υλοποιούνται μέσω ενός πλήρως αυτοματοποιημένου συστήματος, χωρίς τη μεσολάβηση μεσαζόντων. Το εν λόγω σύστημα οδήγησε σε μείωση κατά 50% των εισαγωγών και 66% των ημερών νοσηλείας, ενώ πολύ σημαντικά ήταν και τα οικονομικά οφέλη για το σύστημα.

4. Το τέταρτο βήμα είναι να γίνει η Ελλάδα ένα διεθνές κέντρο αριστείας για την αναγνώριση προβλημάτων Υγείας σε πραγματικό χρόνο και παροχή των κατάλληλων υπηρεσιών. Η δυνατότητα αυτή παρέχεται από το σύστημα ηλεκτρονικής συνταγογράφησης, το οποίο είναι πρότυπο παγκοσμίως. Χάρη σε αυτό, θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν — εκτός των άλλων — κλινικές μελέτες και ανάλυση θεραπευτικών δεδομένων και κόστους.

5. Το πέμπτο βήμα είναι η καθιέρωση νέων ποιοτικών δεικτών στο σύστημα Υγείας. Από πλευράς αποτελεσματικότητας θα ελέγχουν την πρόληψη των πρόωρων θανάτων, την ποιότητα ζωής για άτομα με χρόνια προβλήματα και την ταχεία αποκατάσταση ατόμων που έχουν υποστεί οξέα επεισόδια ή σοβαρούς τραυματισμούς, από πλευράς ελέγχων, την παροχή ποιοτικών υπηρεσιών υγείας και από πλευράς ασφάλειας, τη θεραπεία των ασθενών σε ασφαλείς συνθήκες.

6. Το έκτο βήμα είναι η ανάδειξη της αξίας και της καινοτομίας, με ενδεικτική την περίπτωση της φαρμακευτικής αγωγής, όπου η αξιολόγηση θα πρέπει να γίνεται με σχέσεις κόστους — αποτελεσματικότητας”.

Τέλος αναφέρει ο κ. Ahmad, “πρέπει να υπάρξει μία ουσιαστική στροφή σε ένα σύστημα με επίκεντρο τον ασθενή. Έως τώρα το σύστημα είναι κοντόφθαλμο, ιατροκεντρικό, υποκειμενικό, με έμφαση στην υπερ-εξειδικευμένη παροχή φροντίδας, ενώ το σύστημα πληρωμών βασίζεται στον όγκο των παρεχόμενων δραστηριοτήτων. Είναι αυστηρά λογιστικό, ενώ η καινοτομία αφορά αποκλειστικά και μόνο την επιστημονική ανακάλυψη νέων θεραπειών. Το νέο σύστημα πρέπει να είναι ασθενοκεντρικό, να αξιοποιεί την τεχνολογία της πληροφορίας, να δίνει έμφαση στον συντονισμό και στην ολοκληρωμένη διαδικασία. Το σύστημα πληρωμών να δίνει έμφαση στην αποτελεσματικότητα, να είναι ευθυγραμμισμένο με κίνητρα προς τους εμπλεκόμενους (ασθενείς, ταμεία, παρόχους) και να επικεντρώνεται στη διαστρωμάτωση του κινδύνου, τη διαχείριση κάθε περιστατικού και να είναι ρεαλιστικό. Σε αυτό, η καινοτομία σημαίνει καλύτερη φροντίδα με χαμηλότερο κόστος”.

Σε αυτά τα βήματα θα προσέθετα εγώ κάτι που δεν αναφέρει ο κ. Ahmad, αυτό της επαναξιολόγησης των εργασιακών σχέσεων των ιατρών από μηδενική βάση συνολικά στο σύστημα Υγείας, το οποίο αποτελεί κατά τη γνώμη μου πραγματική τροχοπέδη για την αποδοτικότητα του συστήματος. Αλλά για το θέμα αυτό θα χρειαστεί ξεχωριστή αναφορά σε άλλο σημείωμα.

Με αφορμή την παγκόσμια ημέρα ψυχικής υγείας:

Οι ψυχικές διαταραχές δεν είναι μεταδοτικές ασθένειες! Για το λόγο αυτό κανένας δεν έχει ανοσία στις ψυχικές διαταραχές. Στη διάρκεια της ζωής μου ως επαγγελματίας παρακολούθησα πιλότους, γιατρούς, δικηγόρους, μηχανικούς, δασκάλους, καθηγητές πανεπιστημίου, μαθητές, φοιτητές, αγρότες, υπαλλήλους, επιχειρηματίες, ανέργους, φτωχούς και πλούσιους, νέους και ηλικιωμένους. Εάν πιστεύεις ότι η ψυχική υγεία δεν σε ενδιαφέρει διότι εσύ δεν κινδυνεύεις, άλλαξε τώρα γνώμη: οι ψυχικές ασθένειες εισβάλλουν εκεί που δεν τις περιμένεις και στην πιο ακατάλληλη στιγμή της ζωής σου.

Μίλα, ενημερώσου, σκέψου, βοήθησε, άνοιξε το μυαλό σου.

Η πρόσφατη τραγωδία στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (Δαφνί) έφερε ξανά στο προσκήνιο τα χρόνια προβλήματα που αντιμετωπίζει η περίθαλψη των πασχόντων από σοβαρές ψυχικές διαταραχές. Σε ένα σύστημα υγείας, που η έννοια “ποιότητα” και “αξιολόγηση” είναι ακόμη άγνωστοι όροι, δεν προκαλεί έκπληξη ότι ο τομέας της ψυχιατρικής περίθαλψης υπολείπεται σημαντικά συγκριτικά με άλλους. Αυτό κυρίως οφείλεται στο στίγμα που συνοδεύει τις ασθένειες αυτές και στην αδυναμία ή το δισταγμό των πασχόντων (και των οικογενειών τους) να διεκδικήσουν τα αυτονόητα δικαιώματά τους.

Φυσικά, λάθη ή αστοχίες στην περίθαλψη γίνονται σε όλους τους τομείς υγείας και αυτό δεν κοστίζει μόνο χρήματα αλλά και ζωές. Η χώρα μας, για παράδειγμα, αντιμετωπίζει ένα σημαντικό θέμα με τις ενδονοσοκομειακές λοιμώξεις και πολλοί άνθρωποι πεθαίνουν (που δεν θα πέθαιναν) εάν οι λοιμώξεις προλαμβάνονταν με πιο αποτελεσματικό τρόπο. Για το λόγο αυτό οι ειδικοί επιστήμονες (ιατροί, λοιμωξιολόγοι, διοικήσεις) σχεδιάζουν προγράμματα πρόληψης των ενδονοσοκομειακών λοιμώξεων. Ο τομέας της ψυχικής υγείας, ωστόσο, έχει τα δικά του προβλήματα και μερικές φορές αυτά δεν γίνονται αντιληπτά ως ιατρικά προβλήματα τα οποία θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με τον ανάλογο, επιστημονικό, τρόπο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να καλούνται να λύσουν τα προβλήματα, όχι οι ειδικοί, αλλά οι …εισαγγελείς.

Η τελευταία τραγωδία στο Δαφνί δείχνει με εύγλωττο τρόπο την αδυναμία να συλλάβουμε την ιδιαιτερότητα των σοβαρών ψυχικών ασθενειών και τον τρόπο με τον οποίο αυτές θα πρέπει να αντιμετωπιστούν μέσα σε ένα σύστημα Υγείας. Η ψυχιατρική μεταρρύθμιση, που ξεκίνησε στην Ελλάδα τη δεκαετία του ’80 (με αφορμή τη ντροπή της Λέρου) έδωσε, σωστά, την έμφαση στην αποασυλοποίηση, στο κλείσιμο των μεγάλων ψυχιατρικών ιδρυμάτων, στη δημιουργία μικρών κλινικών μέσα στα γενικά νοσοκομεία και στην ανάπτυξη πολλαπλών κοινοτικών δομών για την αντιμετώπιση των ψυχιατρικών διαταραχών όλου του νοσολογικού φάσματος. Οι υπηρεσίες που προσφέρονται σήμερα δεν έχουν καμιά σχέση με τις αντίστοιχες της δεκαετίας του ’80, αλλά με σημαντικό κόστος το οποίο χρηματοδότησαν πλουσιοπάροχα οι Έλληνες και οι Ευρωπαίοι φορολογούμενοι πολίτες.

Στη διαδρομή, ωστόσο, αυτή ξεχάσαμε ορισμένα βασικά θέματα. Οι σοβαρές ψυχικές ασθένειες δεν θα εξαφανιστούν επειδή αποφασίσαμε να κλείσουμε τα μεγάλα ψυχιατρεία. Μπορεί η ανάγκη για νοσηλεία να είναι πιο περιορισμένη, για κάποιους όμως ασθενείς είναι επιβεβλημένη. Το αίτημα για εκδημοκρατισμό και εξανθρωπισμό της ψυχιατρικής περίθαλψης οδήγησε στη δημιουργία νοσοκομειακών δομών “ανοικτού” τύπου που είναι κατάλληλες για πολλούς ασθενείς αλλά ακατάλληλες και ίσως επικίνδυνες για άλλους ασθενείς. Είναι ενδεικτικό ότι αυτή τη στιγμή οι περισσότερες ψυχιατρικές κλινικές στα γενικά νοσοκομεία έχουν πολιτική “ανοικτής” πόρτας παρότι νοσηλεύουν ασθενείς χωρίς τη θέλησή τους (ακούσιες νοσηλείες) ύστερα από εισαγγελική παραγγελία. Υπό τις συνθήκες αυτές είναι αδύνατο να εξασφαλιστεί η ασφαλής παραμονή των ασθενών στις κλινικές με αποτέλεσμα την υπερθεραπεία ή την πιο συχνή χρήση μηχανικής καθήλωσης. Μια ειδική περίπτωση αποτελούν επίσης οι ασθενείς που νοσηλεύονται βάσει του άρθρου 69 του ποινικού κώδικα, δηλαδή οι ασθενείς με ποινικά αδικήματα τα οποία αποδόθηκαν σε σοβαρή ψυχική νόσο. Οι ασθενείς αυτοί, παρότι θα έπρεπε να νοσηλεύονται σε εξειδικευμένες μονάδες Δικαστικής Ψυχιατρικής, νοσηλεύονται στα δημόσια Ψυχιατρεία υπό ακατάλληλες συνθήκες. Η επιστημονική κοινότητα έχει επανειλημμένως ζητήσει τη δημιουργία τέτοιων μονάδων, αλλά ουδέποτε αυτές δημιουργήθηκαν. Το αποτέλεσμα το είδαμε ξανά πρόσφατα στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής.

Η ιδιαιτερότητα της ψυχιατρικής νοσηλείας θα πρέπει να ληφθεί υπόψη στον επανασχεδιασμό των ενδονοσοκομειακών δομών. Είναι πιστεύω απαραίτητο να υπάρξει διαβάθμιση της ασφάλειας των ψυχιατρικών κλινικών. Χρειαζόμαστε πολλές κλινικές με ανοικτές πόρτες (για την αντιμετώπιση των περισσότερων περιστατικών), αρκετές κλινικές με ελεγχόμενη πρόσβαση (χαμηλής — μέτριας ασφαλείας), και 1–2 κλινικές υψηλής ασφαλείας για τις ειδικές περιπτώσεις των ασθενών του άρθρου 69. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε άλλες χώρες της Ευρώπης υπάρχουν εκτεταμένες οδηγίες για τις προδιαγραφές ασφαλείας των ψυχιατρικών κλινικών. Από τις πιο λεπτομερείς είναι οι οδηγίες του Βασιλικού Κολεγίου Ψυχιάτρων της Μ. Βρετανίας (διαθέσιμες σε αυτό το σύνδεσμο: http://bit.ly/1UM3GPp).

Η δημιουργία μιας επιτροπής για την ποιότητα και την ασφάλεια της ενδονοσοκομειακής ψυχιατρικής νοσηλείας και η στελέχωσή της με ειδικούς επιστήμονες και επαγγελματίες του χώρου αποτελεί νομίζω το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε, εάν θέλουμε να παραμερίσουμε τις προκρούστειες τακτικές και να εξασφαλίσουμε το σεβασμό των δικαιωμάτων των ασθενών, την αποκατάσταση της υγείας τους και την προστασία του κοινωνικού συνόλου.

Κανονικά στις επιπόλαιες προτάσεις και θέσεις πρέπει κανείς να απαντά με ανάλογο τρόπο. Αντιλαμβάνομαι όμως ότι δεν είναι όλοι οι πολίτες ειδικοί, ώστε να μπορούν να αντιληφθούν την ελαφρότητα του επιχειρήματος που εξέφρασε ο Υπουργός Υγείας σχετικά με τις προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο. Στο κάτω-κάτω θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί: «δεν είναι καλό να μπορούμε να προλάβουμε τον καρκίνο και να τον εξολοθρεύσουμε πριν εξαπλωθεί;». Επειδή, ωστόσο, το θέμα είναι πολύ πιο πολύπλοκο από ότι φαίνεται αρχικά, ιδού ο αντίλογος στις προτάσεις του Υπουργού:

1. Η διενέργεια προληπτικών, προσυμπτωματικών, εξετάσεων για την ανίχνευση του καρκίνου ή άλλων σοβαρών καταστάσεων δικαιολογείται μόνο όταν πληρούνται κάποιες προϋποθέσεις. Οι κυριότερες είναι οι εξής:

α) ο προληπτικός έλεγχος πρέπει να έχει τεκμηριώσει την αποτελεσματικότητά του στη μείωση της θνησιμότητας από το συγκεκριμένο νόσημα. Αν η πρώιμη διάγνωση δεν οδηγεί σε καλύτερο μακροχρόνιο αποτέλεσμα τότε το μόνο που πετυχαίνει είναι η άσκοπη ψυχολογική επιβάρυνση του πάσχοντα και των οικείων του (η οποία μπορεί να έχει δυσμενείς συνέπειες ακόμη στην επιβίωση), αλλά και η οικονομική επιβάρυνση του συστήματος υγείας με άσκοπες παρεμβάσεις που κοστίζουν σε πόρους (οι οποίοι θα πρέπει να φύγουν από κάπου αλλού). Η πιθανότητα επίσης πρόκλησης δευτερογενών ιατρογενών βλαβών, από παρεμβάσεις που δεν θα έπρεπε να γίνουν είναι σημαντική.

Εάν στρέψουμε τους πόρους του συστήματος (ανθρώπινους και οικονομικούς) στη «θεραπεία» πρώιμων συμπτωμάτων που ποτέ δεν θα εξελίσσονταν σε πλήρη νόσο τότε θα βλάψουμε την υγεία άλλων ασθενών, η φροντίδα των οποίων είναι πολύ πιο επιτακτική. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε συστήματα Υγείας, όπως της χώρας μας, που κινδυνεύουν από οικονομική κατάρρευση.

Δεν είναι γνωστό στο ευρύ κοινό ότι ακόμη και δημοφιλείς εξετάσεις, όπως η μαστογραφία, δεν έχουν πλήρως επιβεβαιώσει τη μείωση της θνησιμότητας (γι’αυτό άλλωστε κάποια κράτη προειδοποιούν τους πολίτες πριν την εφαρμογή τους), ενώ για άλλα, όπως το αντιγόνο PSA για τον προσυμπτωματικό έλεγχο του καρκίνου του προστάτη, έχει τεκμηριωθεί η αναποτελεσματικότητά τους (για τον λόγο άλλωστε αυτό δεν συστήνεται από κανένα σύστημα).

β) Τονίζω ιδιαίτερα ότι σε αντίθεση με αυτό που πιστεύει ο πολύς κόσμος, η διενέργεια προληπτικών εξετάσεων μπορεί να προκαλέσει σημαντική βλάβη στην υγεία του πολίτη, κυρίως διότι αρκετές φορές τα αποτελέσματά του είναι ψευδώς θετικά (δηλαδή δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα με την υγεία αλλά ο έλεγχος είναι θετικός για την ύπαρξη νοσήματος), είτε διότι θετικά αποτελέσματα δεν απαιτούν κατ’ανάγκη την περαιτέρω αντιμετώπιση αλλά την απλή παρακολούθηση, καθώς κάποια νοσήματα δεν εξελίσσονται ποτέ ή εξελίσσονται πολύ αργά.

Στην πρώτη περίπτωση ανήκει η μαστογραφία για την πρόληψη του καρκίνου του μαστού, στην δεύτερη η εξέταση για τον καρκίνο του προστάτη (δεν είναι ακόμα σίγουρο σε ποιες περιπτώσεις αυτός ο καρκίνος θα πρέπει να αντιμετωπίζεται καθώς τις περισσότερες φορές δεν εξελίσσεται)

γ) Ακόμη και εάν ικανοποιείται το πρώτο κριτήριο, ένας προσυμπτωματικός έλεγχος προτείνεται στους πολίτες, όταν το σύστημα υγείας έχει εξασφαλίσει τους απαραίτητους πόρους για την περαιτέρω διάγνωση και αντιμετώπιση, που στην περίπτωση του καρκίνου είναι μακροχρόνια και δαπανηρή. Αυτό απαιτεί σοβαρές οικονομοτεχνικές μελέτες, αλλιώς το σύστημα υγείας δεν θα μπορέσει να ανταποκριθεί και ο πολίτης θα νιώσει ότι το σύστημα τον παραπλανά ή τον κοροϊδεύει. Τέτοιες μελέτες εξ΄ όσων γνωρίζω δεν έχουν γίνει στο Ελληνικό σύστημα Υγείας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός αυτό αναφέροντας ότι ο έλεγχος δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά ένα μέσο για την καλύτερη και πιο έγκαιρη αντιμετώπιση σοβαρών νοσημάτων. Για το λόγο αυτό είναι αντίθετος με τη διενέργεια τέτοιων ελέγχων σε συστήματα, που δεν μπορούν να ανταποκριθούν στην περαιτέρω αντιμετώπιση των περιστατικών που προκύπτον από τον έλεγχο.

δ) Η συχνότητα επανάληψης των προσυμπτωματικών ελέγχων είναι ένα άλλο σημαντικό θέμα το οποίο έχει απασχολήσει σοβαρά τις διοικήσεις του συστήματος υγείας σε άλλες χώρες. Για τον λόγο άλλωστε αυτό υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ διαφόρων χωρών για την σύσταση, π.χ., της επανάληψης μαστογραφίας, που είναι κάθε τρία χρόνια στη Βρετανία, αλλά 18 μήνες σε άλλες χώρες

Για όλα αυτά τα θέματα υπάρχει σημαντική επιστημονική βιβλιογραφία, ενώ σε όλες τις χώρες με αναπτυγμένα συστήματα υγείας (π.χ. ΗΠΑ, Καναδάς, Βρετανία κλπ) εκδίδονται αναλυτικές και τεκμηριωμένες συστάσεις τις οποίες εύκολα μπορούμε να αντιγράψουμε ή να προσαρμόσουμε με βάση τις οικονομικές δυνατότητες του δικού μας συστήματος. Ένας από τους πιο αξιόπιστους σχετικούς οργανισμούς είναι ο Αμερικανικός Οργανισμός για την Πρόληψη, που εκδίδει αναλυτικές οδηγίες για τις προληπτικές εξετάσεις που συστήνει στους πολίτες του (διαθέσιμες ελεύθερα εδώ:

http://www.uspreventiveservicestaskforce.org).
Τονίζω ωστόσο και πάλι ότι η διενέργεια μαζικών προσυμπτωματικών ελέγχων είναι εξαιρετικά δαπανηρή και εάν δεν έχει προηγηθεί ειδική ανάλυση κόστους — αποτελεσματικότητας δεν μπορεί να εφαρμοσθεί.

Περισσότερα για τις προϋποθέσεις του αποτελεσματικού προσυμπτωματικού ελέγχου μπορεί ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης να βρει σε αυτό το άρθρο των Strong και συνεργατών (2005): http://msc.sagepub.com/content/12/1/12.full.pdf

2. Η διενέργεια προληπτικών εξετάσεων συστήνεται από το σύστημα υγείας αλλά δεν επιβάλλεται: είναι αποκλειστικό δικαίωμα του πολίτη να αποφασίσει εάν επιθυμεί να συμμετέχει ή όχι σε τέτοια προγράμματα. Η επιβολή διενέργειας εξετάσεων είναι ανήθικη, επ’αυτού οι επιστήμονες της βιοηθικής είναι απόλυτα σύμφωνοι. Ο άνθρωπος έχει απόλυτη κυριαρχία στο σώμα του και δικαίωμα να αποφασίζει για την υγεία του και τα μέτρα που επιθυμεί να λάβει για τη διατήρησή της. Βέβαια, κατά καιρούς έχουν εκφραστεί ακραίες, ενδεχομένως στα όρια του ρατσισμού, απόψεις ότι τα συστήματα υγείας μπορούν να μην καλύπτουν τη νοσηλεία ατόμων που βλάπτουν ενσυνείδητα την υγεία τους (π.χ. αυτοί που συνεχίζουν να καπνίζουν ενώ έχουν πάθει έμφραγμα), αλλά αυτές οι απόψεις γρήγορα καταρρίφθηκαν από βιοηθικής πλευράς και ποτέ δεν αντιμετωπίστηκαν ως σοβαρές από την επιστημονική κοινότητα για ευνόητους λόγους.

Είναι γνωστό ότι στην υγεία και την ασθένεια υπάρχει σημαντική κοινωνικο-οικονομική ανισότητα (οι φτωχοί και οι κοινωνικά αδύναμοι έχουν σημαντικά χειρότερη υγεία), εν μέρει οφειλόμενη στο μορφωτικό επίπεδο αλλά και στην άνιση οικονομική δυνατότητα των πολιτών που δημιουργεί δυσχέρειες στην ισότιμη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας. Είναι καθήκον της πολιτείας να προστατεύει κατά προτεραιότητα κυρίως τους κοινωνικά αδύναμους, αλλιώς μιλάμε για το νόμο της ζούγκλας.

3. Η Ελλάδα είναι μια από τις λίγες «αναπτυγμένες», χώρες χωρίς εθνικό σχέδιο για την Υγεία. Σε αυτό θα συμφωνήσω με τον Υπουργό. Το οργανωμένο σχέδιο απαιτεί φυσικά θέσπιση μετρήσιμων στόχων (από αυτούς στους οποίους η παρούσα Κυβέρνηση της Πρώτης Φοράς Αριστεράς έχει αλλεργία). Για παράδειγμα: να μειώσουμε το ποσοστό των ενηλίκων που καπνίζουν κατά 25% σε βάθος δεκαετίας, ή να μειώσουμε τους θανάτους από τροχαία κατά 25% σε βάθος πενταετίας (παρεμπιπτόντως, αυτόν τον στόχο τον πετύχαμε την πενταετία του μνημονίου γλιτώνοντας μερικές χιλιάδες θανάτων καθώς οι πολίτες προτίμησαν για οικονομικούς λόγους τα μέσα μαζικής μεταφοράς και μείωσαν τις άσκοπες μετακινήσεις τους με ιδιωτικά μέσα — να ένα όφελος του μνημονίου πάνω στο οποίο θα έπρεπε να χτίσουμε).

Ο λόγος για τον οποίο δεν έχουμε τέτοιο εθνικό σχέδιο για τα περισσότερα σημαντικά προβλήματα υγείας (Καρκίνος, Σακχαρώδης Διαβήτης, Κατάθλιψη, Στεφανιαία Νόσος, Υπέρταση, Τροχαία Ατυχήματα, Αλκοόλ και άλλες ουσίες) είναι ότι οι περισσότεροι Υπουργοί Υγείας έδειξαν παροιμιώδη αδιαφορία, δεν ήταν στην ουσία Υπουργοί Υγείας (με στόχο την προάσπιση της Δημόσιας Υγείας) αλλά Υπουργοί υπεύθυνοι για την οικονομική διαχείριση των διαθέσιμων πόρων (ή για να ακριβολογώ για την καλύτερη κατασπατάληση των διαθέσιμων πόρων — όπως είδαμε στην περίοδο 2004–2009 της νέας διακυβέρνησης Καραμανλή).

Άρα χρειαζόμαστε επειγόντως Υπουργείο Υγείας με σοβαρούς τεχνοκράτες που θα αναλάβουν αυτό το σημαντικό έργο. Για την οικονομική διαχείριση θα ήταν καλύτερο να διορισθεί ένας Γενικός Γραμματέας στο Υπουργείο Οικονομικών με αρμοδιότητα την Υγεία.

Η Πρώτη Φορά Αριστερά:

· Απέτυχε οικτρά στη διαπραγμάτευση

· Χρεοκόπησε επίσημα την χώρα

· Έστειλε δεκάδες χιλιάδες ανήμπορους συνταξιούχους με προβλήματα υγείας να ξεροσταλιάζουν για λίγα ευρώ μπροστά στις τράπεζες (ντροπή γι’ αυτό)

· Δημιούργησε νέο εθνικό διχασμό εκεί που σχεδόν είχε επουλωθεί ο προηγούμενος

· Απειλεί από Δευτέρα με μετάβαση σε εθνικό νόμισμα, χωρίς συναλλαγματικά αποθέματα για εισαγωγή καυσίμων, φαρμάκων και τροφίμων, υποσχόμενη με άλλα λόγια Ανθρωπιστικό Αρμαγεδδώνα (ντροπή και γι’αυτό — άγνοια κινδύνου δεν δικαιολογείται)

· Οδηγεί σε κατάρρευση όλων των εσόδων και σε καταστροφή του τουρισμού, ιδιαίτερα των μικρών και εθνικά ευαίσθητων νησιών του Ιονίου και Αιγαίου, οι κάτοικοι των οποίων περιμένουν 2 μήνες τον χρόνο για να μπορέσουν να ζήσουν τους υπόλοιπους

· Άφησε την χώρα χωρίς προστατευτικό χρηματοδοτικό δίχτυ σε ελεύθερη πτώση χωρίς αλεξίπτωτο, που οδηγεί στον επαναπροσδιορισμό των μισθών και συντάξεων του ιδιωτικού και δημόσιου τομέα από απολύτως μηδενική βάση (μισθούς Βουλγαρίας είπατε;;)

· Είπε ψέματα στον Ελληνικό Λαό (προεκλογικά αλλά κυρίως μετεκλογικά), ενώ την ίδια ώρα που οδηγούσε το τραίνο στον γκρεμό φρόντιζε να διορίζει τα δικά της παιδιά

Και όλα αυτά γιατί; Για να ικανοποιήσει τις θεωρητικές ιδεοληψίες κάποιων ναρκισσιστών οικονομολόγων, τις ιδεολογικές αγκυλώσεις κάποιων νεομαρξιστικών συνιστωσών, τον ρεβανσισμό κάποιων παλαιο-αριστερών και τον τυχοδιωκτισμό και καιροσκοπισμό πρώην ευνοημένων του συστήματος. Είναι κρίμα μια μειοψηφία, ακόμη και στις τάξεις του ΣΥΡΙΖΑ, να έχει παραλύσει τη λογική σε όλους τους υπόλοιπους και να έχει καταστήσει τον Πρωθυπουργό, ένα νέο και αμόλυντο έως τώρα άνθρωπο, όμηρό της αναγκάζοντάς τον ακόμη και να αθροίσει, άθελά του, τις ψήφους του ναζιστικού μορφώματος.

Ο μόνος τρόπος να τους επαναφέρουμε στην πραγματικότητα είναι με ένα ηχηρό και πλειοψηφικό ΝΑΙ την Κυριακή. Αυτό θα λειτουργήσει σαν συλλογικό ηλεκτροσόκ, σταματώντας το παραλήρημα ότι όλοι μάς επιβουλεύονται ή θέλουν το κακό μας, καταργώντας την αυτιστική κατάβαση στο φανταστικό κόσμο των ιδεοληπτικών οραμάτων και των ψευδο-επαναστατικών κινήσεων λατινοαμερικανικής κοπής. Το ΣΟΚ του ΝΑΙ θα επαναφέρει τη λογική στον κόσμο της σκληρής, δυστυχώς, πραγματικότητας. Θα δώσει τη δυνατότητα στον Πρωθυπουργό της χώρας να απομονώσει τους ακραίους του χώρου του και να τείνει χείρα βοηθείας σε όλες τις υγιείς δημοκρατικές δυνάμεις του τόπου, χωρίς διχαστικά υπονοούμενα και με συλλογική λήψη της ευθύνης για την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης που έρχεται.

Ψηφίζοντας ΝΑΙ κάνουμε αυτό που οφείλουμε ως πολίτες για τους ηλικιωμένους, για τους οικονομικά αδύναμους, για τους ασθενείς, για το ίδιο το μέλλον των αγγένητων παιδιών μας

Στην Ελλάδα η δημόσια συζήτηση για το εκπαιδευτικό έργο των πανεπιστημίων συνήθως περιορίζεται στον τρόπο εισαγωγής, στον αριθμό των εισακτέων κάθε χρόνο ή στις χαμένες εξεταστικές περιόδους. Λιγότερο συχνά θα γίνει και μια επιπόλαιη αναφορά για την ποιότητα των προπτυχιακών σπουδών. Εκεί σταματά η συζήτηση.

Πολλοί πολίτες μπερδεύουν τα ΑΕΙ με ΙΕΚ, θεωρούν δηλαδή ότι τα ΑΕΙ είναι απλώς κέντρα πιστοποίησης επαγγελματικών δικαιωμάτων. Φυσικά αυτό απέχει πολύ από την αλήθεια. Ο πραγματικός στόχος των ΑΕΙ είναι η παραγωγή πρωτότυπης έρευνας, η διάδοση και η διάχυση αυτής της έρευνας στην κοινωνία και η μετάδοσή της σε νέους επιστήμονες μέσω της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Η εκπαίδευση ξεκινά φυσικά με τα προπτυχιακά προγράμματα, που έχουν στόχο να διδάξουν και να μεταδώσουν τις βασικές, θεμελιώδεις, αρχές του κάθε επιστημονικού κλάδου. Δεν τελειώνει όμως εκεί. Στο σημερινό πολύπλοκο κόσμο, όπου τα σύνορα έχουν καταργηθεί και οι τεχνολογικές εξελίξεις τρέχουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα, απαιτείται συνεχής επανεκπαίδευση και εξειδίκευση ακόμη και δια βίου. Αν πριν από 50 χρόνια ήταν δυνατό ένας νέος να μπορέσει να φανεί χρήσιμος και να βρει εργασία, ολοκληρώνοντας έναν βασικό κύκλο προπτυχιακών σπουδών, σήμερα αυτό δεν είναι πλέον εφικτό. Το πρώτο πτυχίο είναι ένας πρώτος αλλά όχι τελικός σταθμός. Για το λόγο αυτό έχει αυξηθεί η σημασία της μεταπτυχιακής εκπαίδευσης σε όλον τον κόσμο. Αυτό που παλαιότερα θεωρούσαμε πολυτέλεια, προνόμιο των πλουσιότερων ή των ικανότερων, έχει γίνει τώρα αναγκαιότητα. Ένα σύγχρονο και ανταγωνιστικό Πανεπιστήμιο πρέπει λοιπόν να δώσει μεγάλη σημασία στην ανάπτυξη των μεταπτυχιακών του προγραμμάτων.

Κάποιοι που διαφωνούν με αυτήν την άποψη υποστηρίζουν ότι: «εδώ δεν μπορούμε να φροντίσουμε την ποιότητα των προπτυχιακών μας προγραμμάτων, θα μπορέσουμε να κάνουμε καλά μεταπτυχιακά;». Η άποψη είναι λανθασμένη. Τα Πανεπιστήμια με τα καλύτερα προπτυχιακά προγράμματα στον κόσμο είναι εκείνα που έχουν την καλύτερη έρευνα, καθώς οι διδάσκοντες μεταδίδουν πολύ καλύτερα τη γνώση, που έχουν παράγει οι ίδιοι και εμπνέουν, φυσικά, περισσότερο τους φοιτητές τους με αυτόν τον τρόπο. Αλλά για να κάνεις καλή έρευνα χρειάζεσαι μια κρίσιμη μάζα νέων ερευνητών, που καθοδηγούνται από λίγους άριστους επιστήμονες. Σε όλα τα σοβαρά ερευνητικά κέντρα η κρίσιμη αυτή μάζα εξασφαλίζεται από τα μεταπτυχιακά προγράμματα, είτε σε επίπεδο «Mάστερ» είτε σε επίπεδο διδακτορικού. Ανάπτυξη λοιπόν των μεταπτυχιακών σημαίνει πάνω από όλα παραγωγή περισσότερης και καλύτερης έρευνας, που οδηγεί και σε βελτίωση των προπτυχιακών σπουδών, ενώ εξασφαλίζει στα Πανεπιστήμια νέο ερευνητικό αίμα. Ταυτόχρονα οι απόφοιτοι εξοπλίζονται με γνώσεις, που τους κάνουν πιο ανταγωνιστικούς στο διεθνές περιβάλλον.

Πώς μπορούμε να κάνουμε καλύτερα μεταπτυχιακά προγράμματα στην Ελλάδα και έχουμε ως χώρα κάποια συγκριτικά πλεονεκτήματα; Τρία είναι τα κύρια επιχειρήματα:

Α. Έχουμε ένα άριστο επιστημονικό δυναμικό, με πολύ καλές σπουδές σε Ιδρύματα της Ελλάδας και του εξωτερικού και σημαντική ερευνητική εμπειρία. Αυτό το δυναμικό το αφήνουμε δυστυχώς στην χώρα μας ανεκμετάλλευτο

Β. Το φυσικό μας περιβάλλον, το καλό μας κλίμα και η φήμη μας ως διεθνής τουριστικός προορισμός είναι ένα άλλο σημαντικό πλεονέκτημα. Μεταξύ δυο εφάμιλλων μεταπτυχιακών προγραμμάτων, γιατί κάποιος να μην διαλέξει την χώρα μας σε σύγκριση με μια Βόρεια χώρα;

Γ. Στο διεθνές περιβάλλον, η χώρα μας μπορεί να προσφέρει μεταπτυχιακά προγράμματα υψηλής ποιότητας σε χαμηλότερη τιμή (value for money), καθώς τόσο το κόστος της διαβίωσης όσο και το κόστος της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σημαντικά χαμηλότερο στην Ελλάδα απ’ ότι στις Βόρειες χώρες της Ευρώπης.

Για να μπορέσουμε να υλοποιήσουμε διεθνώς ανταγωνιστικά μεταπτυχιακά προγράμματα, τέσσερις είναι οι απαραίτητες προϋποθέσεις:

Α. Μεταπτυχιακά προγράμματα στην Αγγλική γλώσσα. Πρέπει να μιμηθούμε το παράδειγμα της Ολλανδίας, που διεξάγει όλα τα προγράμματά της στα Αγγλικά. Η Ολλανδία με αυτό τον τρόπο έχει καταφέρει τα τελευταία χρόνια να αυξήσει σημαντικά το μερίδιό της στην διεθνή αγορά μεταπτυχιακών. Στην χώρα μας, το μοντέλο του Διεθνούς Πανεπιστημίου Ελλάδος μπορεί να φανεί πολύ χρήσιμο.

Β. Προγράμματα υψηλής ποιότητας με διεθνή συνεργασία. Το μοντέλο του MBA του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα.

Γ. Καλές εκπαιδευτικές υποδομές. Άλλες από αυτές ήδη υπάρχουν και άλλες μπορούν αρκετά εύκολα να αναπτυχθούν.

Δ. Αυτο-χρηματοδοτούμενα προγράμματα με ανταγωνιστικά δίδακτρα .

Οι συνέπειες της υλοποίησης τέτοιων μεταπτυχιακών προγραμμάτων θα είναι πολλαπλές:

α) Τα ΑΕΙ θα συμβάλλουν στην ανάπτυξη και θα μπορέσουν να αυξήσουν τους διαθέσιμους πόρους τους,

β) η βελτίωση της ποιότητας στη μεταπτυχιακή εκπαίδευση θα «σύρει» σε ποιοτικό άλμα και την προπτυχιακή εκπαίδευση,

γ) περισσότεροι φοιτητές από χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα θα μπορούν να ακολουθήσουν υψηλής ποιότητας μεταπτυχιακές σπουδές (χαμηλότερο κόστος, πρόβλεψη υποτροφιών) μειώνοντας έτσι την κοινωνική ανισότητα,

δ) η χώρα θα συμβάλλει στη διεθνή καινοτομία. Δεν θα πρέπει να ξεχάσουμε επίσης τη συμβολή στην τοπική κοινωνία, ειδικά στις περιοχές που εδρεύουν πανεπιστήμια.

Για να γίνουν όλα αυτά υπάρχει ένα σημαντικό εμπόδιο που πρέπει να υπερπηδήσουμε: οι αντιλήψεις που επικρατούν στο επονομαζόμενο «βαθύ» πανεπιστήμιο, μια μειοψηφία (όπως φάνηκε με την καθιέρωση των ηλεκτρονικών ψηφοφοριών με την καθολική συμμετοχή) με μεγάλη όμως πολιτική δύναμη και υποστήριξη, που ανθίσταται στην αξιολόγηση, στην εισαγωγή πιστωτικών μονάδων, στην ίδρυση μη κερδοσκοπικών ιδρυμάτων, στη σύνδεση των πανεπιστημίων με τις επιχειρήσεις και την κοινωνία και φυσικά στην εισαγωγή αυτο-χρηματοδοτούμενων μεταπτυχιακών προγραμμάτων με την καταβολή διδάκτρων από τους φοιτητές.