“Op een geven moment is het gewoon op en dan is het binnen een dag gebeurd”

Redactieplatteland
Dec 6, 2020 · 10 min read

Door de redactie

“In Nederland kon ik niks van onderzoeken vinden. Het was een groot vraagteken,” zegt Lizzy van Leeuwen. Zes jaar geleden publiceerde de cultureel antropologe een onderzoek over zelfdoding onder boeren. Anno 2021 blikt ze terug op haar onderzoek en de moeilijkheden die ze heeft ervaren.

Image for post
Image for post
Lizzy van Leeuwen. Foto: Boekenwereld

Waarom bent u met dit onderzoek begonnen? Want u bent zelf niet van boerenafkomst.

“Omdat ik al heel lang als antropoloog geïnteresseerd was in de vraag waarom boeren altijd zelfmoord plegen in boeken. In heel veel romans in Europa en erbuiten laten de schrijvers hun boeren zelfmoord plegen. En dat gebeurde zo vaak, als er ook maar een boer in het verhaal voorkwam dan eindigde dat altijd in een zelfdoding. Als antropoloog dacht ik op een geven moment: is dit in de werkelijkheid echt zo? Of is het een literair verzinsel?”

“Toen heb ik besloten om op onderzoek uit te gaan bleek dat in een hoop Europese landen dit probleem wel degelijk speelde. In Nederland kon ik niks van onderzoeken hiervan terugvinden. Ook geen cijfers. Het was gewoon een groot vraagteken terwijl ook in Nederlandse romans veel boeren aan eigen hand doodgaan.”

U heeft in uw boek De Hanenbalken waarin uw onderzoek naar zelfmoord op het platteland beschreven wordt in 2014 gepubliceerd. Hoe kijkt u nu in 2021 terug naar uw onderzoek?

“Ik moet eerlijk zeggen als antropoloog heb ik nog ongeveer tweejaar aandacht eraan besteed en lezingen erover gegeven maar daarna heb ik het onderwerp losgelaten, ik heb eigenlijk een soort aanzet willen geven en dat is me ook gelukt. Ik werd benaderd door de minister van landbouw en werd gevraagd om ideeën te spuien en lezingen te geven. Twee jaar geleden heeft de minister, Carola Schouten, ook De Hanenbalken gelezen en uiteindelijk is er wel op het ministerie een soort structuurgroep gevormd om het probleem in kaart te brengen. Ze gingen onderzoeken of de preventie tegen boeren zelfmoord op een betere manier kan worden vormgegeven in Nederland. En dat heeft de minister ook persoonlijk gestimuleerd.”

“De meeste boerenorganisaties wilden dat ook helemaal niet bespreken”

Dus u heeft wel uiteindelijk wel uw doel kunnen bereiken met uw onderzoek?

“Ja, en daar was ik ook ontzettend tevreden over. Ik heb dit onderzoek als zelfstandige, onafhankelijke onderzoeker zelf uitgekozen en zelf geld voor bij elkaar gezocht. Het was niet vanuit een organisatie maar helemaal vanuit eigen initiatief. Het is dan wel heel moeilijk om je eigen werk onder de aandacht te brengen. Maar het is toch gelukt. Er was helemaal geen enkele organisatie of wat dan ook die eraan wou meewerken. Er was ook heel veel weerstand omdat het een taboe is.”

“De meeste boerenorganisaties wilden dat ook helemaal niet bespreken. Ze wisten heel goed dat het er speelt maar het is aan de andere kant ook weer heel griezelig om het ter sprake te stellen. Het is natuurlijk ook een heel eng onderwerp.”

“Het was soms zo ontzettend zielig was dat je dacht, oh wat een ontzettende narigheid, wat vreselijk voor die mensen”

U heeft uiteindelijk ook een aantal mensen geïnterviewd die uit een boerengezin komen. Vond u dat niet heel zwaar om te doen?

“Om die verhalen te horen de gesprekken aan te gaan? Ja, maar ik vond het heel erg mooi. Klinkt misschien een beetje raar, maar als het antropoloog is het heel mooi om te praten over de nare dingen die mensen overkomen zijn. En dan zeker op van die mooie oude boerderijen waar je normaal gesproken als buitenstaander nooit toegang tot hebt. Om daar dan binnen te komen aan de keukentafel te gaan zitten en dat iemand zich dan zo opent over zoiets intiems en zo, iets enorm, verplettend eigenlijk. Ik vind dat heel erg mooi. Het voelde heel dankbaar eigenlijk om dat te mogen doen.”

“Hoe raar het ook klinkt. Het is uiteraard ook waar ik voor heb doorgeleerd, maar het was ook moeilijk hoor. Ik heb natuurlijk ook wel gehuild als ik terugging met de trein. Het was soms zo ontzettend zielig was dat je dacht, oh wat een ontzettende narigheid, wat vreselijk voor die mensen. Die verhalen waren echt vreselijk.”

“Ik bedoel niet alleen dat zoiets gebeurt maar ook het zwijgen he, daarnaast. Het verzwijgen, het taboe, er niet over mogen praten. Het niet kunnen uiten van hun verdriet, vaak was ik de eerste met wie, een boerin bijvoorbeeld, praatte over wat er gebeurd was. Dat maakt diepe indruk, echt, dat maakt diepe indruk. Maar de emoties voelde ik altijd pas op de terugweg, bij zo’n gesprek ben je natuurlijk professioneel.”

“Als je eenmaal klaar bent gaat het je ook echt pas raken, maar dan besef je des te meer waar je mee bezig was dus het werkt ook heel motiverend. Het moet gewoon een keer in kaart worden gebracht en een keer afgelopen zijn.”

Aangezien boeren normaal over dit onderwerp zwijgen lijkt het me lastig om met mensen in contact te komen, hoe heeft u dat gedaan?

“Ja dat was echt ontzettend moeilijk. Dat heeft mij jaren en jaren gekost om met tussenpersonen in aanraking te komen. Want via tussenpersonen kom je op het spoor. Maar het proces van vertrouwen scheppen en angst wegnemen en daadwerkelijk laten zien van, goh, het helpt als je praat voor anderen. Dat kostte vaak een jaar bij sommige mensen.”

“Ik kreeg uiteindelijk toegang via kennissen en vooral via boerenorganisaties als het ZLB en het ZLTO. Daar waren nog wel mensen werkzaam op het gebied van hulpverlening. Zij hebben mij heel erg geholpen om mensen te vinden die bereid waren om te praten. Het is wel echt doorzetten geweest.”

“Er wordt ook wel gezegd dat het makkelijker is om voor hunzelf een soort knopje om te draaien omdat ze dichter bij de natuur staan”

En tijdens uw onderzoek wat merkte u vooral dat de grote beïnvloeders waren voor zelfmoordgedachtes?

“Ja, dat kan echt van alles zijn. Wat ook boeren met wie het goed gaat in het bedrijf doen dit. Dat zal je misschien niet denken maar toch. Er is ontzettend veel stress, heel veel fysieke stress en angst. Want de boerenbedrijven waar het wel goed ging had een boer vaak enorme leningen afgesloten van bijvoorbeeld miljoenen de stress en de angst vanwege zo’n lening die drukt op een boer, ook op jonge boeren.”

“Ook al gaat het dan best goed met het bedrijf die stress kan op een geven moment gewoon teveel worden en dan heeft de boer het niet meer in eigen hand. Het is ook zo dat boeren niet goed hun eigen gezondheid in de gaten houden en het ook niet herkennen wanneer er stress speelt bij hun. Ze herkennen niet dat dat ook een psychologische factor heeft. Als je teveel stress krijgt kom je toch vaak in een depressie te staan. Het probleem met boeren is dat ze de depressies niet herkenden en inzagen.”

“Ze waren het aan het ondermijnen. Het is een stukje boerentrots. Je mag niet ziek zijn, dat zijn allemaal vormen van zwakte. En dan gaan ze er nog harder tegenaan maar door dat vicieuze aspect van er nog harder tegenaan gaan, gaat het nog slechter. Op een geven moment is het op en dan is het gewoon binnen een dag gebeurd, dan neemt de boer gif of hij hangt zich op. Dat is niet eens meer een rationele overweging, maar bijna een soort instinct dat opkomt als je zo doorgedraaid bent en zo moe, zo uitgeput dat je alleen nog maar niet meer wil. Dan is het voor een boer ook snel gedaan.”

“Er wordt ook wel gezegd dat het makkelijker is om voor hunzelf een soort knopje om te draaien omdat ze dichter bij de natuur staan.”

Merkte u ook op dat als er ergens in een dorp in bijvoorbeeld Friesland een boer zelfmoord pleegde, dat er dan meerderen hem volgde?

“Ja, dat effect is zeker aanwezig. Zeker ook in Friesland. Als iemand het doet dan wordt dat gewoon toegevoegd aan je repertoire van mogelijkheden. Je ziet dat een ander het doet en de drempel om het zelf ook te doen wordt dan ineens een stuk lager. Maar bij alle zelfmoordgevallen is dat zo, daarom mag het ook steeds minder in de krant komen.”

“Iemand die het niet meer ziet zitten en hoort dat een ander zelfmoord heeft gepleegd, dat wordt dan ineens een heel redelijk alternatief. Een ander doet het ook dus waarom kun jij het dan niet doen? Zeker in de boerenkringen is het een fenomeen dat altijd weer terugkomt. Dat staat ook in mijn boek.”

“Als iemand in jouw familie zelfmoord heeft gepleegd dan heb je zelf 25 procent meer kans om het ook te doen omdat het een voorbeeld is. Als je vader zelfmoord heeft gepleegd of je oom, je broer en zelf ben je nog heel jong, dan krijg je als het ware mee dat het een manier is om van je problemen af te komen en dan sta je er misschien wat eerder voor open.”

Ik heb ook wel gemerkt dat er zeker boerenorganisaties bestaan die hierin een helpende hand aanbieden als het ZLTO, maar weet de boer vaak wel dat die hulp ook aangeboden wordt?

“Toen ik mijn onderzoek deed, niet echt. Nee, soms wel. Destijds in 2012, zat de ZLTO er wel behoorlijk bovenop en dat kwam omdat er gewoon twee hele goede mensen werkten en zij hadden een groot netwerk. Dus als die hoorden nou, daar en daar is het een keer gebeurd, dan gingen ze zelf contact leggen van nou, is er behoefte aan een gesprek? In het zuiden is de zorg nog wel relatief aanwezig, maar in de rest van Nederland gewoon niet. Bij de protestantse (noordelijke) kant was het al helemaal wegbezuinigd en de GGZ had er destijds helemaal geen oog voor, of heeft er helemaal geen oog voor, de huisartsen ook niet.”

“Dat is ook wat mijn boek zegt, er is geen adequaat vangnet voor boeren die overspannen raken en ook niet voor de nabestaanden als het gebeurd is.”

Zag u ook een verschil in problemen in verschillende soorten boeren als bijvoorbeeld melkboeren en varkensboeren?

“Nee, dat heeft niet echt vatbaarheid op het suïcidale gedrag. Maar een akkerbouwer die zijn oogst misschien twee keer per jaar moet verkopen heeft een heel ander soort stress dan een koeienboer die gewoon dag in dag uit klaar moet staan en heel ander soort stug opbouwt. Voor varkenshouders is het ook weer heel anders. Want die hebben geïnvesteerd en die krijgen steeds weer te maken met nieuwe regelgeving waardoor ze gek worden. Dus die aanleidingen kunnen heel erg verschillen.”

“Het hangt er ook vanaf wat voor soort boer je bent, maar het proces zelf stress, depressie en dan geen uitweg meer zien dat is bij alle boeren wel hetzelfde.”

U heeft ook onderzoek gedaan naar boerenzelfmoord in de Verenigde Staten hoe gaat de overheid eigenlijk daar met het probleem om in tegenstelling tot Nederland?

“Nou ja, in het verleden, in de jaren 80 was er een grote landbouwcrisis daar dus toen hebben er zoveel boeren zelfmoord gepleegd en dat hoge aantal viel zo erg op dat stond gewoon in de kranten. En toen heeft Washington, de federale staat heel veel geld vrijgemaakt om preventie programma’s op te zetten. Dat is allemaal via de universiteiten gebeurd en dat is ook goed gelukt. Er is ook veel onderzoek naar gedaan en preventie: hoe kun je nou voorkomen dat boeren dit doen? Er is ook veel geëxperimenteerd.”

“Dat is uiteindelijk in goede wetenschappelijk verantwoorde programma’s vertaald. Later hebben overheden er weer een punt achter gezet omdat het geld kost. Het was ook politiek gezien niet heel erg ‘hot’ meer dus werden die programma’s gewoon weg bezuinigd. Maar hoe het nu is? Dat weet ik niet zo goed. Maar wat hieruit wel duidelijk is, is dat als je genoeg geld en onderzoek en met mensen zelf in gesprek gaat dat je zo goede programma’s kan ontwikkelen om de cijfers naar beneden te halen.”

“Dat is uiteindelijk ook gelukt daar. Bijvoorbeeld in Iowa daar waren verschillende soorten programma’s en daar wordt de hele gemeenschap bij betrokken en dat blijkt ineens wel te helpen. Waar ze achter kwamen is gewoon praten, praten, praten en gewoon op elkaar letten. De preventieprogramma’s zijn daar beter in Nederland, maar dat is eigenlijk door de geschiedenis. Die grote crisis in de jaren 80, het geld dat daar toen voor vrijkwam, dat heeft geholpen. Inmiddels is het er wel weer, het is ook nooit weggeweest. In Amerika heerst ook veel ellende op het platteland en leed onder boeren. Dus het blijf toch altijd een terugkerend probleem.”

Merkt u ook dat religie een rol speelt rondom het taboe?

“Dat weet ik niet. Dat was destijds wel zo. Ik neem aan nu ook want het zijn toch vaak de veerkrachten in die gemeenschappen en dat mag nu eenmaal niet. Dus in de meest behoudende gedeeltes van agrarisch Nederland gaat dat niet zomaar voorbij hoor. Nee, echt niet.”

Landbouw wordt ook steeds moderner en de boer wordt ook steeds meer vervangen door machines. Denkt u dat dat ook een positieve invloed zou hebben op de zorgen en stress die een boer met zich meedraagt?

“Uiteindelijk wel, je ziet dat langzaam maar zeker de individuele boer gaat verdwijnen en dat steeds meer het boerenwerk wordt gedaan door coöperaties, bv’s ook trouwens. Steeds meer boeren werken ook van achter de computer. Boeren worden steeds beter opgeleid en werken meer samen. Ik heb wel het idee dat het werk er zo anders gaat uitzien dat er uiteindelijk meer contact is met de boer. Contact blijft toch wel het allerbelangrijkste want dat houdt je op de been als je vereenzaamt als boer dan loop je grote risico’s. Maar het soort boeren dat alleen werkt dat wordt steeds kleiner en grote bedrijven nemen het over. Tenzij het om biologische boeren gaat.”

“Die zijn zo georganiseerd en bewust. Die werken vaak samen op allerlei niveaus, met burgers of met natuurorganisaties. Die hebben toch een soort ander leven dan de klassieke boeren, ze zijn ook vaak jonger.”

Invisible Cities NL

Redactieplatteland

Written by

Wij duiken de komende periode in de wereld van de Nederlandse boer.

Invisible Cities NL

Invisible Cities portretteert mensen uit een stad die op de één of andere manier buiten de samenleving vallen, vaak door de manier waarop anderen hen labelen. Hier lees je persoonlijke, medemenselijke verhalen over hoe zij zich thuis voelen in de stad en de maatschappij.

Redactieplatteland

Written by

Wij duiken de komende periode in de wereld van de Nederlandse boer.

Invisible Cities NL

Invisible Cities portretteert mensen uit een stad die op de één of andere manier buiten de samenleving vallen, vaak door de manier waarop anderen hen labelen. Hier lees je persoonlijke, medemenselijke verhalen over hoe zij zich thuis voelen in de stad en de maatschappij.

Medium is an open platform where 170 million readers come to find insightful and dynamic thinking. Here, expert and undiscovered voices alike dive into the heart of any topic and bring new ideas to the surface. Learn more

Follow the writers, publications, and topics that matter to you, and you’ll see them on your homepage and in your inbox. Explore

If you have a story to tell, knowledge to share, or a perspective to offer — welcome home. It’s easy and free to post your thinking on any topic. Write on Medium

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store