Zelfmoord op het platteland: “Wij boeren praten niet”

Redactieplatteland
Oct 30 · 9 min read

Explainer door (deel)Redactie Platteland: Eva Mijnders, Zinzi van der Westen & Kim Rebergen

Image for post
Image for post

Het is zondagavond, zes uur. Je zit lekker op de bank met het gezin, de open haard kleurt oranje van het vuur wat brandt, in je linkerhand de afstandsbediening en in je rechterhand een warme kop thee. Uit de speakers van de televisie galmt de warme, lieflijke stem van Yvonne Jaspers die net haar introductie van het programma ‘Boer Zoekt Vrouw’ is begonnen. Zo’n drie miljoen andere Nederlanders zitten net als jij voor de buis, klaar om een kijkje nemen in het vrolijke leven van een boer. Maar is het leven van een boer zo kleurrijk als dat voor de buitenwereld zichtbaar is?

“Op een geven moment is het op. Dan is het gewoon binnen een dag gebeurd. Dan neemt de boer gif of hij hangt zichzelf op. Dat is niet eens meer een rationele overweging, maar bijna een soort instinct dat opkomt als je zo doorgedraaid bent en zo moe. zo uitgeput dat je alleen nog maar niet meer wil.”

— Lizzy van Leeuwen

Psychische stoornissen zijn er overal en wereldwijd. We kennen allemaal een persoon die ermee kampt. Ook krijgen te maken met psychische klachten als depressie. Toch zijn veel Nederlanders onbekend met de slechte mentale gezondheid van boeren. Bij de boer zelf wordt dit probleem ook niet erkend. De ernst van dit probleem is in 2020 nog altijd aanwezig. Om dit probleem verder te onderzoeken doken wij de wereld in van een doorsnee Nederlandse boer: Willem van der Vaart.

Willem van der Vaart

Image for post
Image for post
Willem van der Vaart staat wijdbeens in de deuropening van zijn boerderij Sophia’s Hoeve, een kalende, maar jong uitziende man in een slobbertrui. Naast hem staat Ans Quirijnen van stichting Oud-Duivendrecht. Verlegen kijkt hij de camera in. (Foto: Weekblad De Echo, 13 december 2000)

Het artikel is geschreven toen Willem nog leefde. Het omschrijft het sombere leven van de boer.

Willem woonde in Duivendrecht. Hij kwam uit een grote Noord-Hollandse familie die vele generaties lang melkvee hield.

Een kluizenaarsbestaan

‘Willem was een jaar of vijf toen zijn ouders Sophia’s Hoeve konden pachten van de gemeente. Zijn moeder overleed na een lang ziekbed toen hij veertien was. Willem bleef uiteindelijk alleen achter om zijn vader te helpen met het vee. Hij moest van zijn vader op de hoeve blijven en niet aan trouwen denken.

Zijn vader overleed in 1993 en Willem bleef achter met zo’n 20 koeien. Maar de dorpsbewoners zagen hem nooit, ook niet in de Nederlands-hervormde kerk waar zijn familie vroeger kerkte. Hij wilde geen hulp bij zijn werk en begon gaandeweg als kluizenaar te leven.’ (van Leeuwen, 2014, pp. 169)

Hoe het misging

‘Willem zijn vader had in de jaren ‘50 nog een tweede boerderij gekocht met land in de Purmer. Een polder bij Purmerend. In de late jaren ‘70 werd de boerderij gesloopt omdat er een snelweg tracé zou worden aangelegd. Dit was een grote klap voor zowel vader als Willem zelf. Willem kwam er jaren later achter dat deze weg nooit is aangelegd en dat de boerderij van hem en zijn vader voor niks was gesloopt. Hij werd depressief. In die tijd kreeg Willem ook gedoe met de gemeente.’ (van Leeuwen, 2014, pp. 170)

“Hij liet niemand binnen. Hij begon bang te worden dat hij zijn boerderij van de ene op de andere dag moest verlaten; hij begon zijn koeien die al lang geen melk meer gaven, gaandeweg te verwaarlozen.”

Stichting Oud-Duivendrecht

‘De moderne burgemeester wilde van de Sophia’s Hoeve en de andere omringende boerderijen af. Het waren sterk verwaarloosde hoeves waar in 10 jaar geen onderhoud aan was gepleegd. De gemeente was van mening dat er een parkje en twaalf nieuwe woningen moesten komen. In Duivendrecht ontstond al snel een groot protest voor de nieuwe plannen. Er werd een stichting opgericht: stichting Oud-Duivendrecht met als doel om Willem en zijn hoogbejaarde buurman Ferd, van de Antonius hoeve, rustig hun tijd uit te laten zitten.

Willem deed nergens aan mee. Hij liet niemand binnen. Hij begon bang te worden dat hij zijn boerderij van de ene op de andere dag moest verlaten; hij begon zijn koeien die al lang geen melk meer gaven, gaandeweg te verwaarlozen. Willems vrees was ook verklaarbaar. De burgemeester had in 1998 publiekelijk verkondigd dat de deurwaarder binnenkort bij Willem langs zou komen om hem de deur uit te zetten.

Er kwamen klachten van onbekenden over de verwaarlozing van Willem zijn koeien en er volgde een constatering dat hij zijn dieren te weinig voer en water gaf en de mest niet opruimde.’ (van Leeuwen, 2014, pp. 169–170).

Hoop

‘Op 21 april 2000 werden Willems koeien in beslag genomen door de Algemene Inspectie Dienst. Willem vulde zijn belastingformulieren niet meer in en gleed langzaam weg in een schemerbestaan. In 2001 won stichting Oud-Duivendrecht. Zij kregen het voor elkaar dat de burgemeester gehoord zou worden door de pachtkamer. In het geding was de vraag of de twee boeren, Willem en Ferd, tot hun dood op hun boerderijen mochten blijven.

Het zou de redding kunnen betekenen voor Sophia’s Hoeve, de wereld die door de vader van Willem van der Vaart was achtergelaten. De enige wereld die Willem kende.’ (van Leeuwen, 2014, pp. 170)

‘Maar op de dag dat de Pachtkamer zich boog over deze vraag is Willem naar Friesland gereden, heeft hij zijn kleren met stenen verzwaard en is hij in het Sneekermeer verdronken. Willem dacht waarschijnlijk dat hij op die bewuste dag, 24 januari 2001 zijn boerderij moest verlaten. Het nieuws dat hij mocht blijven kwam voor hem te laat.’ (van Leeuwen, 2014, pp. 170)

Image for post
Image for post
De rouwadvertentie van Willem van der Vaart (Foto: Weekblad De Echo, 13 dec

Wij als Redactie Platteland waren we erg onder de indruk van dit verhaal. Uiteindelijk besloten wij het boek ‘De Hanenbalken’ te lezen een onderzoek naar zelfmoord op het platteland. Geschreven door antropoloog Lizzy van Leeuwen. Hierin staat ook Willems verhaal in beschreven. Jarenlang heeft zij onderzoek gedaan naar zelfmoord op het platteland in zowel Nederland als in de Verenigde Staten.

In haar boek kwamen we nog meer treurige verhalen tegen net zoals die van Willem. Hoe kan iets dat zo triest is, toch zo onbekend zijn? Wij wilden meer weten en zijn ons gaan verdiepen. We hebben er onderling over gepraat en gekeken naar mogelijke deelonderwerpen om over te schrijven. Zo zijn wij uitgekomen bij onze hoofdvraag:

Nadat wij ons meer hadden verdiept in ons gekozen onderwerp, kwamen wij tot de conclusie dat het CBS niks bijhoudt wat betreft zelfmoord binnen beroepsgroepen. Toch meldde NOS in 2018 dat bij onderzoek van landen rondom Nederland blijkt dat zelfmoord onder boeren veel voorkomt in de lage landen. Wij zijn dan ook verbaast dat hier binnen ons land niks over bijgehouden wordt. Er zijn geen grafieken, tabellen of cijfers te vinden over dit onderwerp. NOS heeft in 2018 wel een reportage gemaakt over deze problematiek.

De hanenbalken

Lizzy van Leeuwen is niet zomaar begonnen met haar onderzoek naar zelfmoord op het platteland. ‘Als antropoloog dacht ik op een geven moment: is dit ook in de werkelijkheid of is het een literair verzinsel? In heel veel romans in Europa en erbuiten laten de schrijvers hun boeren zelfmoord plegen. Een bekend voorbeeld daarvan voor onze grootouders is het boek Bartje dat in 1935 verscheen. Hierin pleegt de huisbaas van Bartje, ook een boer, zelfmoord.

Lizzy ging op onderzoek uit en zag wel degelijk dat het in veel Europese landen een probleem was, maar in Nederland kon ze er niks over terugvinden. Het is voor haar echt doorzetten geweest. Haar onderzoek werd niet vergoed, boerenorganisaties wilden er niks mee te maken hebben. ‘Ze wisten heel goed dat het er speelt, hoor maar het is een taboe je hoort er gewoon niet over te praten, dat vinden ze heel eng om te doen.’ Het heeft Lizzy jaren en jaren gekost om via tussenpersonen contact te krijgen met boerengezinnen.

‘Vaak was ik de eerste met wie, een boerin bijvoorbeeld, praatte over wat er gebeurd was. Dat maakt diepe indruk, echt. Het is een mooi iets om te doen, uiteraard blijf je professioneel tijdens zo’n gesprek, maar eenmaal op de terugweg kwamen de emoties bij mij zeker wel los, omdat het gewoon zo ongelooflijk zielig is. Het moet gewoon een keer afgelopen zijn en aan de kaart gebracht worden.’

Succes

Lizzy heeft uiteindelijk succes geboekt met haar onderzoek. Minister van landbouw, Carola Schouten heeft haar boek gelezen en gekeken naar preventieprogramma’s voor boerenzelfmoord. Een voorbeeld daarvan is Agrozorgwijzer. Zij geven ook trainingen in suïcidepreventies binnen de agrarische sector en werken samen met 113 zelfmoordpreventie.

‘Maar het proces van vertrouwen scheppen en angst wegnemen en daadwerkelijk laten zien van, goh, het helpt als je praat voor andere boeren, als anderen jouw verhaal horen dan kun je meehelpen met het bekend maken van dit probleem. Om een boer zover te krijgen om dat te doen, dat kan echt jaren duren.’

Ook op twitter wordt er over het probleem gesproken

“In Nederland kon ik geen onderzoeken hierover terugvinden. Ook geen cijfers. Het was gewoon een groot vraagteken. Terwijl in Nederlandse romans veel boeren aan eigen hand doodgaan.”

— Lizzy van Leeuwen

Herman Pieter Prangsma Jr.

Een andere Nederlandse boer is de Edenaar Herman Pieter Prangsma jr. Hij is veehouder op boerderij Kreel gelegen aan de rand van de Ginkelse Heide. Hij is er geboren en getogen. Het bedrijf is zijn leven.

Met de boerderij van Herman Pieter loopt het goed, maar hij heeft wel een groot probleem en dat is de gemeente. ‘Mijn bedrijf loopt goed. Misschien omdat maximale opbrengst niet mijn doel is. Natuurlijk moet ik een boterham kunnen verdienen met mijn bedrijf, maar dat is dan ook genoeg. Ik heb enorme stress van het feit dat Gemeente Ede mijn land wil afpakken.

Eén of andere hoge pief heeft dat in zijn hoofd gehaald dus ik ben bang dat het realiteit gaat worden.’ Herman Pieter is zeker op de hoogte van de zelfmoordcijfers in de landbouw hij beaamde het kort en bondig: ‘Ik weet van het zelfmoordprobleem in de boerensector, maar de oorzaak is heel simpel, wij boeren praten niet’

“Ik weet van het zelfmoordprobleem in de boerensector, maar de oorzaak is heel simpel, wij boeren praten niet.”

— Herman Pieter Prangsma Jr.

Als deel van een redactie gaan wij onderzoek doen naar zelfmoord en depressie in de wereld van de Nederlandse boeren. Om aan te tonen dat er wel degelijk sprake van is zijn we opzoek naar feiten, meningen en cijfers.

Image for post
Image for post
Boeren voeren actie op de ringweg. (Foto: Siebrand H. Wiegman, 2019)

De aankomende periode gaan wij ons verdiepen in het persoonlijke leven en de problemen van de boer. Waar komt dat hoge zelfmoordcijfer nu vandaan? Om daar antwoord op te krijgen gaan we in gesprek met boeren, boerenorganisaties, psychologen en journalisten die al veel over het onderwerp geschreven hebben.

Ook willen we met mensen uit onze eigen omgeving spreken. Hoe kijken mensen uit een dorp tegen het probleem aan in tegenstelling tot stadsmensen? Kleine straatinterviews of enquêtes over de vooroordelen over boeren staan op de planning.

Het lijkt ons tot slot erg leuk en interessant om Yvon Jaspers vragen te stellen over dit onderwerp. Wij zijn benieuwd hoeveel een presentatrice van het platteland als zij, weet te vertellen over een belangrijk probleem wat recht onder haar neus speelt.

Image for post
Image for post
Antropoloog Lizzy van Leeuwen

Lizzy van Leeuwen schreef in 2014 het boek ‘De hanenbalken. Zelfmoord op het platteland’. Ze heeft als cultureel antropoloog jarenlang onderzoek gedaan naar zelfmoord op het platteland.

“Ik vond het heel erg mooi om met de boerengezinnen in gesprek te gaan. Klinkt misschien een beetje raar, maar als het antropoloog is het heel mooi om te praten over de nare dingen die mensen overkomen zijn. Dan zeker op van die mooie, oude boerderijen waar je normaal gesproken als buitenstaander nooit toegang tot hebt.”

Ze beschrijft haar werk als erg mooi en voltooid.

Image for post
Image for post
Veehouder HP Prangsma

Herman Pieter Prangsma Jr. is een veehouder in Ede Zijn boerderij ligt aan de rand van de Ginkelse Hei, midden in een natuurgebied. Het bedrijf is zijn leven, hij is er geboren en getuigen. HP is amper een doorsnee boer te noemen.

“Op mijn boerderij maak ik gebruik van circulaire landbouw. Dat wil zeggen dat mijn akkerbouw en veehouderij zo duurzaam mogelijk op elkaar afgestemd zijn waardoor ik mijn eigen koeien kan voeden.”

Volgens HP bestaat de keuze tussen duurzaam en maximale opbrengsten. Door in zijn geval voor de duurzame optie te kiezen brengt een hoop stress met zich mee. Toch blijft zijn grootste probleem het feit dat de gemeente het op zijn boerderij gemunt heeft.

Wij als redactie zien er naar uit om ons de komende periode te verdiepen in de wereld van de Nederlandse boer. Toch kunnen we alle hulp gebruiken! Heb jij goede voorstellen of ideeën? Denk vooral met ons mee en laat het ons weten!

Bereik ons via E-mail: Redactieplatteland@gmail.com

Of telefonisch: 06–12214404

Invisible Cities NL

Invisible Cities portretteert mensen uit een stad die op de…

Redactieplatteland

Written by

Wij duiken de komende periode in de wereld van de Nederlandse boer.

Invisible Cities NL

Invisible Cities portretteert mensen uit een stad die op de één of andere manier buiten de samenleving vallen, vaak door de manier waarop anderen hen labelen. Hier lees je persoonlijke, medemenselijke verhalen over hoe zij zich thuis voelen in de stad en de maatschappij.

Redactieplatteland

Written by

Wij duiken de komende periode in de wereld van de Nederlandse boer.

Invisible Cities NL

Invisible Cities portretteert mensen uit een stad die op de één of andere manier buiten de samenleving vallen, vaak door de manier waarop anderen hen labelen. Hier lees je persoonlijke, medemenselijke verhalen over hoe zij zich thuis voelen in de stad en de maatschappij.

Medium is an open platform where 170 million readers come to find insightful and dynamic thinking. Here, expert and undiscovered voices alike dive into the heart of any topic and bring new ideas to the surface. Learn more

Follow the writers, publications, and topics that matter to you, and you’ll see them on your homepage and in your inbox. Explore

If you have a story to tell, knowledge to share, or a perspective to offer — welcome home. It’s easy and free to post your thinking on any topic. Write on Medium

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store