Empathie, de sleutel tot een betere wereld

Wat is empathie? En misschien belangrijker: wat is het niet? Empathie is meer dan sympathie, medeleven of medelijden, hetgeen een statisch gegeven is: een eerder passieve toestand die berust op de vergelijking van de situatie van de ander vanuit de positie van jezelf, puur op basis van eigen ervaringen of kennis. Empathie is ook vrij van oordelen of adviseren. Volgens mij gaat het wel om een proces dat start met een open en milde blik: het is het volledig proberen begrijpen van de situatie en de perceptie van de ander, wars van eigen categoriserend hokjesdenken of simplificaties. Dit proces van mentale connectie vereist actie bij jezelf, doch vooral door te luisteren; in die zin is empathisch gedrag in het algemeen vergelijkbaar met de rol van een goede psycholoog, die geen vriend noch bemoederend figuur hoort te zijn. Bij empathie gaat het dus noch over naar de mond praten, noch over unidirectioneel advies of veroordeling. En wat geldt op interpersoonlijk vlak op microniveau is mijns inziens ook transponeerbaar naar groepen van mensen, tot op het mondiale niveau.

Het begrijpen van grote mondiale problemen, en kwesties van ongelijkheid en onrechtvaardigheid in het algemeen, is initieel een kwestie van empathie. Zo zijn er maatschappelijke problemen in verband met diversiteit in de samenleving, een diversiteit die toeneemt zowel in de feiten als in transparantie. Wat ligt vaak aan de basis van racisme, homofobie, islamofobie etc.? Een zekere schrik of haat, die gebaseerd is op onbegrip en een onvermogen zich te verplaatsen in de situatie van ‘minderheden’, er op milde wijze mee te connecteren. We hebben het dan over wat afwijkt van de norm, maar die norm creëren we zelf, of wordt alleszins door onszelf in stand gehouden (cf. Slavoj Žižek over geïnternaliseerde ideologie). Een empathische blik probeert oppervlakkige vormen van haat of angst dan ook te vermijden.

Een ander voor de hand liggend voorbeeld van de nood aan meer empathie: de (neven)effecten van de opwarming van de Aarde. Zo zullen de problemen die gepaard (zullen) gaan met global warming in het globale Zuiden zorgen voor een asymmetrische rem in ontwikkeling. Het ontbreken van de prioriteit om te streven naar een duurzame (mondiale) samenleving berust dan ook op een gebrekkig vermogen om een voorstelling te maken van de concrete gevolgen, in tijd en ruimte, van een doorgeschoten consumentisme en oeverloze (economische) groei — naast het feit, uiteraard, dat global warming een ontzettend complex probleem zonder voorgaande is. Wat hier zou helpen is een nieuw Groot Verhaal rond oplossingen, met een positieve vibe en zonder zich te verliezen in wetenschappelijke en technische details, de welke enkel een gevoel van onmacht bewerkstelligen (cf. de positieve boodschap die Naomi Klein in ‘No time’ wou brengen). Dit betekent meer empathie voor mensen die slachtoffer zijn, zullen zijn of zouden kunnen zijn, van de effecten van global warming, maar bijvoorbeeld ook voor kritisch actievoerende vegetariërs. Hier dringt zich alweer een open blik op: het luisteren naar concrete motieven motivatie, zonder al te snelle categorisering.

Een laatste voorbeeld betreft grote, al dan niet internationale, kwesties als oorlog en migratie. Zoals geleerde mensen als Susan Sontag en Susan Moeller al lang geleden duidelijk maakten is er hierbij geen nood aan een continue stroom van beelden van leed, zonder omkadering waardoor ze al te snel passen in een stereotiep of categorisch beeld dat alweer een gevoel van onmacht, medelijdenmoeheid en statische passiviteit in de hand werkt. Wel moeten we streven naar meer diepgravend onderzoek en empathie, via een open blik en dialoog in plaats van monoloog, op zoek naar de structurele wortels van systemische problemen.

Empathie gaat dan ook hand in hand met solidariteit, en dus ook met engagement voor een betere toekomst. In zekere zin zouden we kunnen stellen dat het geloof in de maakbaarheid van het bestaan (op zich een heel twintigste eeuwse gedachte) in een nieuw kleedje kan, en moet, gestoken worden, gebaseerd op empathie. Wanneer meer mensen zich het leed van de wereld daadwerkelijk aantrekken via een vermogen te luisteren en proberen te connecteren met de leefwereld van mensen die ze niet kunnen horen of begrijpen, wat uitmondt in een bijgestelde perceptie, dan groeit logischerwijs, en op duurzame wijze, de motivatie tot het creëren van een betere wereld via het aanpassen van eigen mentaliteit en gedrag. Hierbij moet ik denken aan Duitse denkers als Hannah Arendt (‘vita activa’) en Harald Welzer (‘zelf denken’), maar ook aan onze eigenste Rik Pinxten (‘kleine revoluties’) en Paul Verhaeghe (‘een nieuwe invulling van autoriteit’).

Een laatste punt nog: hoe concreet deze open blik te realiseren? Voor empathie is in essentie tijd en ruimte nodig. Hier kan ik verwijzen naar Jeremy Rifkin en zijn ‘empathic civilisation’, waarbij hij pleit voor een schaalvergroting van cirkels van verbondenheid: van bloedverwantschap, steden en naties tot op het niveau van de mondiale samenleving. Een zeker kosmopolitisme vormt dan een aanvulling op de empathische blik op familie, vrienden, collega’s of de lokale omgeving. Voor zulke open blik is vooral tijd en energie cruciaal: meer energie om zelf te denken en tot een actieve en kritische vorm van kennisverwerving te komen, dit in plaats van de passieve opname van hapklare informatie — wat zich ook zou vertalen in een grotere belangstelling voor onderzoeksjournalistiek in plaats van snelle media. Hoe meer tijd en energie vrij te maken voor empathie? Dan denk ik spontaan aan arbeidsduurvermindering, maar dat is op zichzelf voldoende stof voor een andere discussie.

Stijn Heyvaert (26) is historicus en sociale wetenschapper, met een grenzeloze aandacht voor maatschappelijke en ethische kwesties, en een groeiende interesse voor psychologie en filosofie. Naast zijn administratieve nine-to-fivejob is hij momenteel ook actief binnen de redactie van het wetenschappelijke Tijdschrift voor Genderstudies, probeert hij via Mizuna Gentse studenten te sensibiliseren inzake duurzame groenten en fruit, en doet hij regelmatig vrijwilligerswerk binnen de Gentse culturele scene — Studio Skoop, Muziekcentrum De Bijloke, Film Fest Gent,…