Trafik işaretçileri seksist mi?

Hergün hayatımızın herhangi bir alanında cinsiyet ayrımcılığıyla mutlaka karşılaşıyor belki de doğrudan mağduru oluyoruz. Belki de bazen -gerçekten- abartıyoruz?

Seksist: Cinsiyetçilik, bir cinsiyetin diğerinden üstün olduğunu savunan görüş ve ideolojidir.

JWT Bogota, Nike için hazırladığı cinsiyet eşitliğini konu alan Equality Signs” (Eşitlik İşaretleri) isimli çalışmasıyla geçtiğimiz gün (29 Haziran 2017'de) Cannes Lions’da Media/Medya kategorisinde Altın Aslan ödülü almıştı.

Reklamveren: Nike — Reklam Ajansı: JWT Bogota

Peki trafik işaretçileri (levhaları) gerçekten cinsiyet ayrımcılığı içeriyor mu? Yoksa biraz paranoyaklaşmaya mı başladık? İsterseniz bu konuyu piktogramların tarihine inerek incelemeye başlayalım.

Piktogram ya da piktograf bir eşyayı, bir objeyi, bir yeri, bir işleyişi, bir kavramı resmetme yoluyla temsil eden semboldür.

Her şey tuvaletlerle başladı!

Çöp şeklindeki insan figürleri ilk olarak 1960'larda İngiliz Demiryolları tarafından kullanılmaya başlandı. İlk kullanım yerleri ise istasyon ve vagonlardaki tuvalet kapıları oldu. Peki bu çöp insan figürlerini kim icat etti?

Marcus Brumwell ve Misha Black’in 1943 yılında kurduğu DRU (Design Research Unit) isimli tasarım stüdyosu tarafından 1960'lı yılların ortalarında büyük bir yenilenme programının içinde olan İngiliz Devlet Demiryolları’na yeni ve tümüyle kucaklayıcı bir kurumsal kimlik oluşturmuştu.

Helvetica’yı temel alarak özgün bir şekilde Rail Alphabet fontunu tasarlayan Margaret Calvert ve Jock Kinneir ile birlikte çalışan DRU, tüm lokomotiflere, trenlere, istasyonlara, basılı materyallere ve tabii ki tuvalet levhalarına uygulanan temiz ve keskin tasarımlarıyla modern bir estetik kattı.

Artık İngiliz Demir Yolları başta olmak üzere İngiltere'nin pek çok bölgesinde de kabul görüp yaygınlaşmaya başlayan bu piktogramlar 1970'lerde ABD tarafından da kabul gördü. Daha sonra Amerikan Grafik Sanatlar Enstitüsü tarafından genişletilen bu piktogram seti, temiz ve kolay anlaşılır tasarımlarıyla zamansız ve evrensel simgeler haline geldi.

Amerikan Grafik Sanatlar Enstitüsü’nün oluşturduğu evrensel piktogram seti.

Umuma açık alanlardaki kadın ve erkek tuvaletlerinin ayrı olmasından kaynaklı çöp kadın ve çöp erkek işaretleri hayatımıza işte bu yıllarda girmiş oldu. Tuvaletlerin ayrı olması bir ayrımcılık mıydı? Elbette değildi, bunun için pek çok mantıklı/mantıksız neden sıralamak mümkün fakat ben burada bu konuya girmeyeceğim. Ayrıca bkz.:

Cinsiyet ayrımcılığı eskide kaldı; en azından trafik işaretçilerinde…

60'larda hayatımıza giren çöp kadın ve çöp erkek işaretleri elbette cinsel bir ayrımcılık yapmak amacıyla farklı olarak çizilmemişti. Yalnızca herkesin anlayabileceği işaretler olması istenmişti.

Aynı yıllarda ve öncesinde, trafik işaretçileri için aynı şeyi söylemek mümkün değildi, ne yazık ki. Çünkü 2000'li yıllara kadar dünyanın neredeyse her yerindeki trafik işaretçilerinde erkek egemen bir vurgulama mevcuttu.

1950'li yıllardan 2000'lerin başına kadar tüm dünyada kullanılan bir trafik işaretçisi.

Bunu hatırladınız değil mi? 10–15 sene öncesine kadar ülkemizde de kullanılan ve sürücülere “DİKKAT OKUL BÖLGESİ” mesajı veren trafik işaretçisi.

Erkeğin önde kadının arkada olması yetmiyormuş gibi bir de erkek, kadının kolunu adeta sahibiymişcesine tutuyor (ya da tutuyormuş gibi görünmesi istenmiş, belki de çizimden kaynaklı bir göz yanılması…).

İşte yakıp-yıkacak, asıp-kesecekseniz bu trafik işaretçisini yakıp, yıkıp, asıp, kesin. Gerçekten. Bu abartısız bir şekilde dönemin insanlarının, kadınlara bakış açısını ortaya koyan bir çizimdir.

1 saate yakındır dünya çapındaki eski trafik işaretçilerini inceliyorum ve gerçekten her birinde kadın arka planda veya erkeğin kontrolündeymiş gibi çizilmiş. Şaka gibi değil mi?


Şimdi derin bir nefes alın.

Eski dönemlerden kalma seksist trafik işaretçileri artık kullanılmıyor. En azından 2000'li yıllarda dünya olarak bunun farkına vardık ve cinsiyetsiz insan figürünü kullanmaya başladık.

Ama cinsiyetsiz insan figürü olarak 1960'larda DRU tarafından İngiliz Devlet Demiryolları’na çizilen “Erkekler Tuvaleti”ni işaret eden bir piktogramı seçtik. Gerçekten de böyle mi?

Bu tamamen göreceli bir olgu. Çünkü ilk başta tuvaletleri ayırt etmek için çizilen çöp kadın ve çöp erkek işareti birlikte kullanıldığı zaman birbirlerini tamamlayan ve farklılığını belli eden işaretlerdir.

Eğer bir çöp erkek işaretinin yanında çöp kadın işareti yoksa, o işaret cinsiyetsiz bir çöp insandır(!) Her insan gibi bir adet kafası, iki adet kolu, iki adet bacağı ve bunları bir arada tutan gövdesi vardır. Çöp insan işareti ne erkektir ne kadındır; çünkü cinsiyet belirten hiçbir özelliği yoktur.

Asıl sorun 1960'larda DRU’dan çıkan çöp kadın ve çöp erkek işaretlerindedir. Erkeği basit bir insan anatomisiyle betimlerken, kadın için aynı basit insan anatomisine etek giydirmişlerdir.

Bu şu demek olabilir; erkek insandır, kadın etek giymiş insandır. Gerçekten de üzerinde durulması ve tartışılması gereken konu trafik işaretçileri değil, tuvalet işaretçilerinde kullanılan piktogramlardır.

Sözüm o ki; Nike, günümüz trafik işaretçilerini rahat bıraksın, eğer kadınların arka plana itildiğini düşünüp de pozitif cinsiyet ayrımcılığına gerçekten reklam filmlerinde anlattıkları kadar çok önem veriyorlarsa kendi web sitelerindeki “Kadın” kategorisini “Erkek”in önüne alsın!

Nike’nin “Kadın” kategorisini ikinci plana attığı uluslararası web sitesinden bir ekran görüntüsü. (Ağustos, 2017)

Benim düşünceme göre Nike, soysal farkındalık oluşturmak yerine, yalnızca sosyal bir sorunu manipüle ederek ilgi çekmeyi başardı. Saç ekleyerek kadına dönüştürdükleri trafik işaretçilerindeki figürler aslında zaten cinsiyetsiz insan figürleriydi. Günümüzde trafik işaretçilerinde kadın-erkek ayrımı yapılmadan basit bir insan figürü kullanılıyor ve bunu bir sorun olarak gündeme getirmek çok saçmaydı, çünkü bu bir sorun değildi.

Daha yaratıcı bir şekilde düşünüp, tuvalet işaretçilerindeki piktogram sorununa değinselerdi bence daha etkili bir sosyal farkındalık oluşturabilirlerdi.