Design proces #1 Waarom Design?
In het kader van de ontwikkelingsagenda van Achterhoek2020, hebben de portefeuillehouders Mobiliteit van de Achterhoekse gemeenten de opdracht gegeven aan Spectrum en Krachtige Kernen HAN om een bijdrage te leveren aan het optimaliseren van doelgroepenmobiliteit in de Achterhoek. Hieronder wordt het vervoer verstaan van mensen in het leerlingenvervoer, met een Wmo indicatie en/of die naar dagbesteding- of rehabilitatiecentra reizen. Spectrum en Krachtige Kernen doen dit volgens een sociaal innovatieve methode, namelijk Creative Design, ook wel de designbenadering genoemd. Waarom er voor deze methode is gekozen zal ik uitleggen in deze blog. Ik doe dat als lid van het designteam vanuit mijn rol als coach/trainer/facilitator in het designproces vanuit mijn functie als designonderzoeker bij het lectoraat Innovatie in de Publieke Sector van de HAN.
Waarom Design Denken?
Design denken neemt op dit moment een grote vlucht in de bestuurskunde en veranderkunde en wordt ook wel getypeerd als het ‘nieuwe denken’ voor een duurzame samenleving (Doesign, 2016). De oorsprong van dit denken ligt in de design domein, bij creatieve professionals vanuit een kunst/design academie. In eerste instantie werd dit design denken vooral benut voor het ontwerpen van producten, maar de afgelopen decennia wordt dit steeds meer gebruikt voor het ontwerpen van (bedrijfs)processen en voorzieningen, in bijvoorbeeld toepassingen als Service Design of Human-Centered Design. De afgelopen jaren gaat deze evolutie verder en zien we dat het design denken zelfs toepasbaar blijkt voor het ontwerpen van oplossingsrichtingen voor complexe vraagstukken. Bewust wordt hier het woord ‘oplossingsrichtingen’ gebruikt, complexe vraagstukken zijn namelijk nou eenmaal onoplosbaar. Maar, ze zijn wel enigszins hanteerbaar te maken en dat is waar het design denken uniek in is: het accepteren van complexiteit en onoplosbaarheid. Deze toepassing wordt internationaal als innovatiestrategie bejubeld voor haar krachtige werking om innovaties in gang te zetten.
Deze krachten liggen met name in de veranderkundige principes en filosofie dat een ontwerp pas ‘werkt’ wanneer de gebruikers van een ontwerp het ook echt kunnen gebruiken en er tevreden mee zijn. Dat betekent dat voor een complex vraagstuk zoals mobiliteit er alleen oplossingen ontworpen kunnen worden met en vanuit het perspectief van de mensen die deze mobiliteitsbehoefte daadwerkelijk ervaren. Dit maakt design denken heel mensgericht, redenerend vanuit menselijke thema’s, behoeften, drijvers, motivaties en wensen. Hiermee is de manier van denken en doen heel pragmatisch, namelijk gewoon doen wat werkt of nodig is. Bovendien is het door deze mensfocus sterk democratisch en emancipatorisch doordat de ‘macht’ van het ontwerp in de handen ligt van de gebruikers, in plaats van (be)denkers, (beleids)makers, betalers of politieke beslissers zoals de klassieke machtsverhouding meestal is ingericht in het publieke domein. Dit is geen kritiek op de gevestigde orde, maar een besef dat voor vraagstukken die te typeren zijn als ‘complex’, ‘chaotisch’ of ‘wicked’, er nou eenmaal een andere aanpak nodig is om tot een antwoord te kunnen komen.
Een andere krachtige werking van het design denken is de actiegerichte en op experiment gebaseerd innovatiewerkwijze om tot antwoorden te komen voor complexe vraagstukken. Dit wordt met name gedreven door het creatieve proces dat de oorspronkelijke bron en drijfveer is voor elk ontwerpproces. Dit betekent concreet dat design denken gebruik maakt van creativiteitstechnieken zoals visualisatie, divergerende technieken en intuïtieve werkwijzen om het analytische of rationele denken aan te vullen. En deze aanvulling is zeker nodig voor complexe vraagstukken, zegt ook Kees Dorst (Professor TU Eindhoven en Sydney). Er zijn namelijk geen kaders van waaruit we logisch kunnen redeneren naar een oplossing, deze kaders of ‘frames’ moeten we zelf gaan creëren. Frame creatie. Creatief zijn is dus nodig om de gaten te vullen van WAT en HOE iets moet gebeuren als oplossing voor een complex vraagstuk. In design denk processen wordt er daarom veel gebruik gemaakt van experimenteren, het zogeheten ‘prototyping’: het uitproberen van ideeën om daarmee weer meer inzicht te krijgen in het probleem en wat een oplossingsrichting zou kunnen zijn. Dit is een continue en doorgaand proces en zal eigenlijk nooit eindigen. Immers, het vraagstuk is onoplosbaar…
Het designen van Sociale innovatie
Design denken wordt vaak ingezet voor Sociale Innovatie. Met Sociale Innovatie wordt verstaan het verbeteren of optimaliseren van de sociale leefwereld. Deze sociale verbeteringen ontstaan, volgens een recent rapport van Movisie (2017), wanneer de kennis en kunde wordt benut van mensen met verschillende achtergronden: “Dit gebeurt in een transdisciplinaire samenwerking waarin verschillende soorten kennis (van ervaringskennis, professionele kennis tot wetenschappelijke kennis) op een gelijkwaardige manier gewaardeerd en benut worden.”
Speciale aandacht gaat uit naar de leefwereldkennis en perspectief als belangrijkste bron om te weten wat nodig is en wat werkt. Heel concreet betekent dit voor het mobiliteitsvraagstuk dat zowel experts, gemeenten, vervoerders als de gebruikers (bijvoorbeeld ouderen met een Wmo indicatie) om de tafel zouden moeten gaan om hun kennis te bundelen over wat nou een optimale mobiliteit is in de Achterhoek.
(Inter)nationale Sociale Innovatie organisaties zien steeds meer de effecten van de designbenadering waarbij er vanuit en met burgers aan sociale innovatie wordt gewerkt, als mede-eigenaren van het ontwerpproces en resultaat. In het designproces zijn een aantal principes te herkennen:
- Lokale context en werkelijkheid als uitgangspunt
- Beter inzicht in de diverse (gebruikers)perspectieven en logica’s
- Leef- en systeemwereldlogica’s dichter bij elkaar brengen
- Complexiteit en oplosbaarheid accepterend
- Experimenterend werken aan nieuwe kaders
- Participatief proces, met alle stakeholders en probleemeigenaren
Design voor mobiliteit
In de Achterhoek zullen we met de design denk principes een proces aangaan, gebaseerd op de Design Denk methode. Dit doen we door het volgen van het procesmodel van IDEO: empathize, define, ideate, prototype en test. Hierin is het creatieve proces van de ‘double diamond’ herkenbaar, waarbij er tweemaal een divergerende (verbreden, analyseren, verzamelen van invalshoeken, ideeën, perspectieven, inzichten etc.) en convergerende (versmallen, synthese, focus, definiëren van uitgangspunten) beweging wordt gemaakt. Maar aangezien het designproces niet lineair verloopt maar cyclisch en steeds stappen terug zet om vooruit te kunnen, zal deze diamant doorlopend ervaren worden: van breed naar smal om vervolgens weer te verbreden en te versmallen enz. We gaan dus een creatief designproces aan met als doel de doelgroepmobiliteit te optimaliseren vanuit de visie op sociale innovatie om de leef- en systeemwereld van de mobiliteitsgebruikers en diegene die het mogelijk maken op elkaar aan te laten sluiten. We gebruiken de Medium blog ‘Mobiliteit Achterhoek’ om dit proces vast te leggen. Meedenken/doen? Laat het ons weten!
