नेवाः ल्याय्म्ह पुस्ता बःलाके

नेवाः समुदाययात इपिं च्वनिगु ल्याखं प्यथी ब्वथलेफु — नेपालगर्त (स्वनिगः÷काठमाडौं उपत्यका), नेपालमण्डल (संघीय प्रदेश ल्याः ३), नेपाल अधिराज्य (नेपाः देय्) व देशंदेय् (हलिं) । न्हापांगु छगू इमि मूल वासस्थान खः, मेगु निगुली इपिं न्यनावन । थथे न्यनावंगु झ्वलय् गुलिखे नेवाःत संयुक्त राज्य अमेरिकाय् थ्यन । अन इपिं (अनेसं, Newah Organization of America)या जन्म ई॰ २००१ स जुल । थुकिं दँय्दसं दँमुँज्या यानाः, विधानकथं ज्यासंपुचः हिलाः नेवाःतय् भिंज्या यानावयाच्वंगु दु । थुकिं दँमुँज्यापतिकं छगू विशेष विषयय् छम्ह मूपाहांपाखें मून्वचु बीकेगु ज्या यानावयाच्वंगु दु । थुगुसिया (ई॰ २०१७)या विषय खः — नेवाः ल्याय्म्ह पुस्ता बःलाके (Empowering the Young Generation of Newa) । सौभाग्यवश थुगु झिंखुक्वःगु दँमुँज्याया न्वचुया मून्वचुमि जि जुल ।

ल्याय्म्ह पुस्ता धाय्वं थाय्, आजु, विषय अनुसार अर्थ पाय्फु । मचा–किशोर पुस्ता छेँजःया बः काय्माःगु जीवन निर्माण ई जुल, ज्याथ पुस्ता ज्या याय्गु उर्जा विस्तारं क्वहाँ वनाच्वंगु ई जुल, अले ल्याय्म्ह पुस्ता हे समाजयात खःगु लँपुइ यंकेगु जिम्मेवारी कुबीमाःगु जुल । ल्याय्म्ह पुस्ताया न्ह्योेने दुगु ज्याखँ, मंखँ, परम्परागत धारणा पाय्छि खः मखु बांलाक वाःचाय्केमाः । थःगु न्ह्योनेया खँयात इमिस समालोचक मिखां स्वयाः नाले वा मनालेमाः, थकाये वा क्वकायेमाः । ल्याय्म्ह पुस्तावारे छु धाये छु धाये जुयाच्वंगु इलय् जितः मती वल जिगु जःखः छुं ला छुं न्हि न्ह्यो जूगु घटनाक्रमयात कयाः व विषय दुवाले माल धका मती वल ।

अनेसं (NOA)या दँमुँज्याय् मूपाहां जुयाः मून्वचु (Key-note speech)बीमासेंलि न्हापा छु गथे जुल खनि धकाः वेबसाइटय् स्वया । अनेसं — या १२ क्वःगु दँमुँज्याय् मून्वचु बीगु झ्वलय् प्रा॰ माणिकलाल श्रेष्ठजुं ई॰ २०१३ मे २५ स थथे कंगु जुयाच्वन –
थ्व छगू ध्याचु हे खः कि नेपाःया नुगःचु नेपालमण्डलया नेवाःत थनया मूलवासी जक मखु, नेपाःया कला, संस्कृति, सभ्यताया निर्माता जुयाः नं इपिं थःगु भूमि नेपाःया गबले नं मालिक जुइ मफत, तर न्ह्याबलें इलंईया शासकतय् शासित प्रजा व वशय् च्वनेमाःम्ह म्हय् जक जुयाच्वन । थुकथं छगू इलय् नेवाःत किरात शासकतय् प्रजा जुयाच्वन, मेगु इलय् लिच्छवि शासकपिनि शासित प्रजा जुलधाःसा, अझ लिपा मल्लतय्सं सरकार कब्जाय् काल व नेवाःत इमि रैती जुयाः च्वनेमाल॰॰॰॰। (अंगे्रजीं हिला)

थ्व खँ ब्वनाः भचा अजू चाल । थुकिया मतलब नेपालमण्डलया इतिहासय् चर्चा यानातःपिं किरात, लिच्छवि व मल्ल नेवाः मखु ? इपिं नेवाः खः । किरात ज्यापुपुचलय्, लिच्छवि ज्यापु व स्यस्य अले मल्ल स्यस्यपुचलय् दुसुनाच्वंगु दु । नेवाः तामाङ, गुरुङ, क्षेत्री, बाहुनथें एकल जाति मखु, इपिं समुदाय खः, इपिं असमान जातिया एकीकृत समान जाति–समुदाय खः । उकी शासक–शासित नितां दु । नेपालया इतिहासय् चर्चित गोपाल, महिषपाल, किरात, वर्मा, लिच्छवि, मल्ल–कालया नेपालमण्डलवासी छगू खास सभ्यता नेवाःसभ्यताय् आवद्ध सकल वासिन्दा नेवाः खः । 
नेपालय् पुराण, इतिहास, वंशावलीया दथुइ पाःगु खँ मथुयाः मनूत अलमले जुयाच्वंगु दु । पुराण छगू तःधंगु उपन्यास थें खः, उकी च्वमिया थःगु विचाः प्वंकातःगु दइ, तात्कालिक समाजयात नियन्त्रणय् तय्त काल्पनिक खँत उकी बुत्ता कियातःगु दइ । पुराण शास्त्र मखु । इतिहास तात्कालिक घटनाया लिखत खः, व तथ्यपरक टिपोट खः, उकी धयातःगु खँ सत्य जुइनं फु, मजुइ नं फु, घटनायात च्वछायाः वा क्वफायाः व बेक्वय्काः च्वयातय्फु । वंशावली इतिहास मखु ।

ई॰ २०१७ मार्च १९ स जिम्ह दाइ सूर्यलाल प्रधान, ८३ दँ, मदयाः जि दक्षिण सिक्किम, जोर्थाङ निवाःया लागिं वना । अन जिं थुगुसी गरुडपुराण पूवंक न्यनेखन । गरुडपुराण सारोद्धारया यम–यातना निरुपण नांगु खुगूगु अध्यायय् मिसातय् रजस्वला जुइगुबारे धयातल –
इन्द्रं छकः ब्रह्महत्या याःगुली उकिया पाप शरीरं मदय्केत व पापयात प्यब्वय् थलाः पृथ्वी, जल व मिसातय् रज रुपं इन हँ, उकिं मिस्त अशुद्ध जुइ हँ । रजस्वला जूगु न्हापांगु न्हि इपिं चाण्डाली (क्वजातनि), निन्हुखुन्हु ब्रह्मघातिनी (ब्रह्मु स्याइम्ह) व स्वन्हुखुन्हु रजकी (धोबिनि) जुइ हँ । इपिं स्वम्हं पापीतय् मां जुइ हँ ।

गरुडपुराणया थ्व खँ न्यनाः थुकिया प्रभावं नेपालय् मिसातय् जीवन तहसनहस जुयाच्वंगु लुमनावल । गांगामय् मिसा विद्यार्थीत रजस्वला जुल कि ब्वनेकुथी वनिमखु, शिक्षिकापिंत नं तस्सकं थाकु, अझ सुदूरपश्चिम नेपालय् ला अबले मिसापिंत छेँनं पितिनी, इपिं छाउपडी गोठय् च्वनेमाः, व नं मदुसां गुँइ पाक्वय् वा सिमाक्वय् द्यनेमाः । अथे जूगुलिं मिसातय् स्वास्थ्यगत शारीरिक प्रक्रियायात धार्मिक मिखां थथे नकारात्मक ब्याख्या यानातःगु विरुद्ध थौंया ल्याय्म्ह ल्यासेतय्सं सामाजिक जागरण हय्माः । मिस्तय्त क्वह्यंका तःगु नितान्त स्वास्थ्य प्रक्रियायात क्वह्यंगु ताय्काः थःथम्हं लिकुनाच्वनेगु थौंया इलय् तस्सकं बांमलाःगु खँ खः ।

छन्हु १ मे २०१७ खुन्हु नेपालभाषाया थकालि पत्रकार देशय्मरुझ्याःया सम्पादक प्रदीपमान श्रेष्ठया काय् व म्ह्याय्या इहिपा भ्वजय् वना । अन नेपालभाषा मिसा खलः (नेवाःभाय् ल्हाइपिं मिसातय् संगठन)या नकिं मङ्गला कारञ्जित झाल । जिं वय्कःयात अप्रिल २३ स जूगु नेवाः देय् दबूया खुक्वःगु अधिवेशनया ल्यज्या दाङ घोराही जूबले छि अन दुगु जिं नेवाः अनलाइन न्यूजया बुखँ किपाय् खना अन छु गथे जुल धकाः न्यना । वय्कलं धैदिल — अप्पो धैथें दुजः स्वनिगलं पिनेपिं त्यात । आः नेवाः देय् दबूया माइन्युट तक्र खय्भासं च्वय्मालिगु जुल अन छम्ह मिसा प्रतिनिधिनाप गाडी लँधुछि वं नेवाःभाय् ल्हाये मसय्वं जि नेवाः जुइ मखुला धकाः न्ह्यसः तःगु खँय् वादविवाद जुल हँ । मङ्गलां जित गुनासो प्वंकल — नेपालभाषा नेवाःतय् म्हसीका खः, भाय् हे मसय्कं देय् दबू थें न्याःगु संस्था गय्याना न्ह्याकेगु ?

थ्व छगू गम्भीर न्ह्यसः खः । नेपालगर्त (नेपाःगाः÷स्वनिगः) व नेपालमण्डल नेवाःतय् मूल वासस्थान खः । अनया नेवाःतय्सं थःगु ज्याखँ नेवाःभासं याय्बहः जू । तर नेपाल अधिराज्य व देशंदेय् (अन्तर्राष्ट्र) बाय् हिलाःवंपिं डाय्स्पोरा नेवाःतय् हकय् व लागू मजुइफु । इपिं प्यखेरं नेवाः इतर प्रतिकूल वातावरणय् च्वनेमाः व भाय् म्वाकातय्त थाकु । फयांफक्व भाय् म्वाकातय्गु प्रत्येक नेवाःतय् परम कर्तव्य खः । जनगणनाया अवस्था स्वये– ई॰ २०११या नेपाल अधिराज्यया जनगणनाय् नेवाः समुदाय (जाति)या ल्याः १,३२१,९३३ (१००५) दुसा नेवाःभाय् ल्हाइपिं ८४७,००० (६४५) जक दु, भाय् त्वःतुपिं ४७४,९३३ (३६५) दु । भाय् त्वःते माःपिंत नेवाः मखु धाये ला जी मखु थें । थ्व खँ लुमंकेबहजू । छुं जातिया भाय्, धर्म, संस्कृति आदि म्हसीकाया चिं खः । इपिं मध्ये छुं मन्त धाःसा इमिं म्हो उगु जातियाम्ह जुइ, तर व व जातियाम्ह हे जुइ । छगू दसु काये — पृथ्वीनारायण शाहँ ईशाइ जूपिं ख्वपया गुलिखे नेवाःतय्त पितिन, इपिं विहार, बेतियाया चुहारी गामय् छगू गां हे दय्काः च्वनाच्वंगु दु । इमिके भाय्, संस्कृति छुं नं मन्त तर इमिसं थःगु नामय् लिउने ‘भाजु’ व ‘मय्जु’ तइ (गथे–अलेक्जेन्डर भाजु, मेरी मय्जु आदि) । व लिनांया आधारय् इमित नेवाः धाय्म्वाःला ? तर तस्सकं म्हो प्रतिशतया नेवाः ।

भाय्, संस्कृति, जात धैगु भावनात्मक खँ नं खः । तापाक छाय् स्वनिगःया खलःपुचःया दुजःपिनि हे खँ ल्हाये । इमिगु मती राणाकाल व पञ्चायतकालया नीति नियमं क्वत्येलाः माइन्युट ला खय्भासं हे च्वय्माः धैगु धारणा दु, छाय्धाःसा व इलय्ब्यलय् सरकारया ज्याखँय् न्ह्यथनेमाः । कट्टर नेवाःतय्सं धाःसा नेवाःभासं हे माइन्युट च्वइ, माःसा भाय्हिलाः बी ।

भाषायात म्वाकातय्त भावनात्मक खं जक म्वाइ मखु, माःगु ज्वलं चूलाय्माः । भाषा प्रशिक्षण संस्थात चाय्काः, सरल व्यावहारिक मचा साहित्य प्रशस्त पिकयाः, अभिव्यक्ति समस्या जुल कि खँग्वःधुकू पुइका स्वय्त म्हिचा खँग्वःधुकू दय्काः, भाषां खँ ल्हाइपिंत सन्मान यानाः, भाषा सम्बन्धी अतिरिक्त क्रियाकलाप इलय्व्यलय् यानाः थ्व भाषा पुनरुत्थान याय्फै । थुखेपाखे सक्षम ल्याय्म्ह ल्यासेतय् ध्यान वनेमाः ।

अमेरिकाया नेवाः संगठनया वेबसाइट जिं इलय्व्यलय् स्वया । उकी च्वयातःगु पाठ्य ज्वलनय् च्वयातःगु छगः खँग्वलय् जिगु ध्यान वन । व खः ज्वजलपा । थ्व खँग्वः थीथीकथं च्वयातःगु दु — ज्वोजलपा, ज्वोजोलपा, ज्वोज्वोलपा, जोजोलपा, ज्वजलपा, ज्वोजोलोपा आदि । जि नेपालभाषाया भाषिक ख्यलय् सनाच्वनाम्ह, अझ त्रिभुवन विश्वविद्यालयं नेपालभाषाया स्तरीकरण विषयय् विद्यावारिधि याय्त सेवाकालीन छात्रवृत्ति बियाः झण्डै ४० दँ न्ह्यो अनुसन्धान याकातःम्ह (तर पूमवं) शिक्षक जूगुलिं जितः थ्व ज्वजलपाया थीथी रुप गर्खेसे ताल । नेपालभाषाया पुलांगु स्वस्थानी आदि ग्रन्थय् क्रिया रुपय् ज्वजलपे, ज्वजलपाव, ज्वजलपल आदि छ्यलावयाच्वंगुली नाम रुप ज्वजलपा ‘नमस्ते’या अर्थय् छ्यलेगु याःगु खः । संस्कृत नमस्ते खय्भासय् व्यापक रुपं छ्यःगुलिं व नेपालभाषाय् छ्यलीबले मछि ताय्काः ई॰ १९९५ स न्हापां नेपालभाषा एकरुपय् छ्यःबले नेवाःतय्सं ज्वजलपा–यात थः नालाः व्यापक रुपं छ्यलेगु याःगु खः । आः खँ वइ — च्वय् न्ह्यथना तःता रुपय् गुगु पाय्छि खः । नेपालभाषाय् खँग्वःया स्तरीय रुप म्हसीकेगु छगू विधि खः उकिया न्ह्यव (पूर्व) रुप व उकिया व्युत्पतिनाप सत्तिकेगु । ज्वजलपा संस्कृत योज् (‘स्वाय्गु’) धातुइ ‘लपा’ प्रत्यय स्वानाः दःवःगु खँग्वः खः — योजलपा । य– यात ज– रुपय् न्ववाय्गु चलनकथं व जोजलपा जुल । संस्कृत परम्पराय् ओकार आकार दीर्घ (तःहा) नाली, तर नेपालभाषाय् व ह्रस्व (चीहा) न्वसः (उच्चारण) जुइ । उकिं नेपालभाषाया बहुमत वैयाकरणपिसं ए, ओ — यात य, व–नाप स्वानाः चीहा रुपय् च्वय्गु यात । अझ नाम खँग्वः स्वर ए, ओ–कारय् च्वःसां क्रिया धाःसा अन्तःस्थ वर्ण (सेमिभवल) य, व–नाप स्वानाच्वय्गु चलन हल । थ्व नेपालभाषाया भाषिक स्वभावनाप ज्वःलात । उकिं ‘ज्वजलपा’ दक्वसिबय् पाय्छि रुप खनेदत ।

ज्वजलपाया थौंकन्हय् प्रयोगकाल जूगुलिं थीथी रुप खनेदुगु खः । न्हापा ‘काठमाडौं’ या च्याथी झिथी रुप छ्लीगु खः, आः व स्तरीकृत जुल — देवनागरी च्वज्याय् काठमाडौं व अंग्रेजी KATHMANDU । अथे हे व मूल योजलपाया स्तरीकृत रुप जुल देवनागरी ज्वजलपा, रोमनय् JWAJALAPA खँग्वलं शुरुइ थीथी रुपं च्वःसां प्रयोग ‘विस्तार’ व छगू स्तरीय रुपय् रुढ (फिक्स) जुइ । अथे जूगुलिं सरलीकरणया नामय् वादविवाद यानाच्वने माःगु मखु ।

हलिं नेवाः संगठन (वर्ल्ड नेवाः अर्गनाइजेशन)या न्ह्यवनायः बालगोपाल श्रेष्ठ (२०११–१६) जुं “नेपालभासा च्वोज्याय सरलिकरणया अभियान” (नेपालभाषा टाइम्स, २४ अगस्त २०१६ बुधवार, पौ ४) धकाः नेपालभाषाय् संस्कृत तत्सम खँग्वःयात नेवाकरण याय्गु, अन्तःस्थ संयुक्त आखः य, व–यात स्वर ए, ओ कथं च्वय्गु, तःहा सःचिं विसर्ग मछ्यलेगु, य–सःयात हलन्त मच्वय्गु प्रस्ताव तयादीगु दु । नेपालभाषा द्वःछिदँ न्ह्यवनिंसें क्रिया छ्यलाः खँग्वःया भाषिक विकासया प्रक्रियां थौंया रुपय् क्यूवःगुलिं नेपालभाषा विद्यावारिधि स्तरय् थ्यनाच्वंगुयात प्राथमिक स्तरय् क्वकाय्गु जुइ । विद्या ब्वँज्याय् तर्कसंगत स्तरीय रुपय् जुइ हे माः । नेपालभाषाय् तःहा चिं विसर्ग झण्डै सच्छिदँया वादविवाद लिपा रुढ जूगु खः, मखुसा न्हापा पसः च्वय्त पसअ, पसऽ, पस जक च्वइगु खः । थौंकन्हय् नेवार÷नेवालया थौंकन्हय् रुप नेवाः व देवनागरीं नेवाः व अंग्रेजीं विसर्गरहित नेवा (NEWA) जक च्वय्गु व्यापक मान्यता दयावयाच्वंगु दु । युनिकोडं नेवाःलिपियात Newa script, नेवाः अनलाइन न्युजं newaonlinenews.com छ्यसेंलि थ्व झन् पक्का जुजुं वनाच्वंगु दु । अंग्रेजी थःगु पद्धतिं च्वइ, नेवाः पद्धतिं अंग्रेजी च्वय्माः धैगु मदु, विसर्गयात h च्वय्गु संस्कृत पद्धति खः, नेवाः पद्धति व स्वयां पाः ।

नेपालभाषाया पत्रपत्रिका स्वय्बले उकी पिकयातःगु विचाः हाय्के विज्ञापन खनाः मती वइ — नेपालभाषाया पत्रिका ला स्वर्गीय नेवाःतय्सं का न्ह्याकातल खनि ! नेपालभाषा, संस्कृति विकासय् नेवाः दातातय्सं गुलि योगदान बिइमाःगु खः उलि बियाच्वंगु मदु । इमि ध्यान भ्वय् नये–नके खँय् अप्पो ध्यान वं, अनंलि धर्म कर्म याय्गुली । नेवाः सभ्यतायात थकाय्त ला आधारभूत खँया अध्ययन–अनुसन्धान याकेत योगदान बीमाः । थौंकन्हय् मांबौपिनि नामय् सिरपाः तय्गु चलन वइच्वन — श्राद्ध याय्थें ।

वास्तवय् भाषा, साहित्य थकाय्त आधारभूत खँय् अनुसन्धान याका च्वके बीत सक्षम व उत्सुक मनूतय्त अनुदान बीबह जू । डेन्मार्कया कार्ल्सवर्ग फाउण्डेशनं नेपालभाषा व साहित्यया अनुसन्धान याय्त डेन्मार्क देय्या आला टापुया नोर्डवर्ग जिल्ला, ओमावोल गांया हाय्न्स जोगेन्सन (१८८६–१९५४)यात १४दँतक अनुसन्धान वृत्ति बियाः अभूतपूर्व ज्या याःगु दु । उगु वृत्ति ई॰ १९२७ मे निसें ई॰ १९४१ तक ब्यूगु खः । उकिं जोर्गेन्सन इङ्गल्याण्डया क्याम्ब्रिज, लण्डनया व्रिटीश म्युजियम, इण्डिया अफिस लाइबे्ररीया नेपालभाषाया पुलांगु ग्रन्थ माले–ब्वनेज्या यायांवन । उकिया लिच्व खः जोर्गेन्सनया नेपालभाषा प्रकाशन विचित्रकर्णिकावदानोद्धृत (१९३१), ए डिक्सनरी अफ क्लासिकल नेवारी (१९३६), बत्तिसपुत्रिकावदान (१९३९) व ए ग्रामर अफ क्लासिकल नेवार (१९४१) व मेगु निगू विशेष लेख ।

कार्ल्सवर्ग फाउण्डेशया थ्व अनुदान बीगु पद्धति नेवाः दातापिसं नालेबह जू व ल्याय्म्ह पुस्तां थज्यागु माग याय्माःगु दु तथा थुकिया वातावरण सिर्जना याय्माःगु दु ।

धर्मसम्बन्धय् नेवाःतय् दथुइ अलमल जुयाच्वंगु दु । नेवाःतय् धर्म छु ? वास्तवय् नेवाःतय् मेमेपिनि थें छगू धर्म मदु । सनातनं न्ह्यानावःगु धर्म हे इमि धर्म खः । व स्वथी दु — सँय्–वर्मा भाषाभाषी जूगुलिं इमि उत्तर एशियाइ उत्पति पक्षय् प्रकृति धर्म खः, अनंलि दक्षिण एशियाइ समूहया धर्म खः शैव व बौद्ध । शैवयात थौकन्हय् हिन्दु धाय्गु चलन वल, न्हापा “शिवमत” व “बुद्धमत” धाइगु खः । प्रकृतिधर्म छु गथे खः धकाः स्पष्ट क्यने मफु, नेवाः दुने तान्त्रिक तत्वय् व सुलाच्वंगु दु । छगू खँग्वलं धाय्गु खःसा नेवाःतय् धर्म “सनातन” खः । थौंकन्हय् श्रीलंका, वर्मा व जापानया प्रभाव नेवाःतय् दुने बौद्धत ब्यागलं क्यनेगु कुतः जुयाच्वंगु दु, मखुसा इमित ब्यागलं क्यनेमछिं । थ्व खँय् अमेरिकाया नेवाः संगठनया झिंप्यक्वःगु दँ मुँज्याय् मय्जु जुही गुभानिं नेवाःतय् विविधतावारे मून्वचु ब्यूबले जः ह्वलादीगु खः । नेवाःतय् दुने हिन्दु जातयाम्ह धाःपिं बौद्ध नं जुयाच्वंगु दु, बौद्ध जातयाम्ह धाःपिं हिन्दु संस्कार नं नालाच्वंगु दु । नेवाःतय् हिन्दु जक वा बौद्धजक धालधाःसा व गलत जुइ ।

दक्वसिवय् लिपा, नेपालय् गणतन्त्र वयाः संघीय पद्धति नालेगु झ्वलय् स्थानीय तहयात सशक्त दय्कुगुलिं आः भाषा, साहित्य, संस्कृतिया ख्यलय् प्रशस्त ज्या जुइगु लुखा चाःगु दु । थ्व झ्वलय् नेसं ११३७ बछलागा ३ आइतवार (१४ मे २०१७)स जूगु स्थानीय तहया न्हापांगु चरणया चुनावय् यँ महानगरपालिकाया नगराध्यक्ष प्रत्याशी नीछदँया विवेकशील पार्टीया रञ्जु दर्शना हःगु लहरं सिद्ध यात — नेपालय् परम्परागत शोचय् ह्यूपा वयाच्वंगु दु, हय्माःगु व हय्फु ।

(थ्व च्वसु अमेरिकाया नेवाः संगठनया १६क्वःगु दँ मुँज्या अमेरिकाया मेरील्याण्ड प्रान्तया बेथेस्दाय् ई॰ २०१७ मे २७ शनिवारस मूपाहांया मून्वचु रुपय् न्ह्यथंगु न्वचु खः ।)

One clap, two clap, three clap, forty?

By clapping more or less, you can signal to us which stories really stand out.