Wikimedia, „ruch”, który obejmuje Wikipedię i wszystkie inne Wiki-rzeczy, tak naprawdę nie powinien istnieć. Jego podstawowa procedura operacyjna przeczy naszym najsilniejszym przekonaniom na temat motywacji, pracy i społeczności: jest stworzona bez żadnej formy wynagrodzenia, ma bardzo wąską formalną hierarchię, a ich użytkowników nie łączy żadna wspólna przeszłość poza ich wkładem.

Lecz nie tylko istnieje, ale niemalże tworzy sieć: Wikipedia jest szósta na liście najpopularniejszych stron internetowych na świecie, z 22,5 miliona edytorów i 736 milionami edycji tylko w języku angielskim. To tak jakby każdy w Australii (23,6 milionów ludzi) edytował tekst 30 razy. Rok temu wszystkie strony Wikimedia (która obejmuje Wikicytaty i Wikisłownik, jak również samą Wikipedię) zebrały średnio 20 miliardów wyświetleń na miesiąc.

Ten paradoks sukcesu jest najbardziej widoczny na samej górze łańcucha pokarmowego Wikimedia. Tak duże przedsięwzięcie prowadzone jest przez mało znaną hierarchię liderów-wolontariuszy, która przeznacza swój czas na patrolowanie strony, walkę z wandalami, wyszukiwanie spamerów i pacynek oraz czyszczenie i kontrolowanie tego, co widzisz. Tysiące ludzi na całym świecie zgłasza się, by wykonywać jeszcze więcej pracy za darmo jako administrator, automatycznie przeglądający (autopatroller), rewizor czy biurokrata.

Lecz na samej górze tego drzewa jest 36 użytkowników, którzy w najbardziej namacalny sposób reprezentują Wikimedia: stewardzi. Posiadają „globalne prawa” — możliwość edytowania czegokolwiek — i odpowiadają na kryzysy i kontrowersje na wszystkich platformach Wiki. Pochodzą z całego świata, nie otrzymują żadnego wynagrodzenia, i rzadko, jeśli w ogóle, spotykają się ze sobą offline. Na pewno ich nie znasz — lecz ich praca jest niezbędna do zrozumienia jak rozwijało się wyjątkowe życie Wikimedia.

Stewardzi wolą pozostać niezauważeni. Tylko jeden z nich cieszył się prawdziwą sławą — współzałożyciel Wikipedii Jimmy Wales, który służył jako steward od 2006 do 2009 r. Działają ponad wszystkim, przyznają i odbierają użytkownikom przywileje, interweniują w sprawach, z którymi edytorzy niższej rangi nie potrafią sobie poradzić. Można ich przyzwać w nagłych wypadkach w pokoju czatowym IRC stewardów Wikimedia poprzez wpisanie „!steward”.

Ich tajność jest pewną ironią, biorąc pod uwagę otwartość produktu, którym zarządzają, lecz być może jest to symbolem całego Wikimedia. Gdy twoją fundamentalną zasadą jest to, że „każdy człowiek może swobodnie dzielić się całą swoją wiedzą”, hierarchie stają się złem koniecznym.

„Jest jedna rzecz, o której powinieneś pamiętać”, powiedział mi steward o nazwie użytkownika Trijnstel. „Mamy kilka dodatkowych praw, lecz w teorii nie czynią one nas ważniejszymi od innych edytorów. Konsultacja ze społecznością jest kluczowa, więc dzięki nam regularni edytorzy mają głos.”

Trijnstel był jednym z kilku stewardów, którzy odpowiedzieli na moją prośbę o wywiad. Inni odmówili, niektórzy tłumaczyli przy tym, że boją się, że uwaga skierowana na stewardów za bardzo odróżniłaby ich od reszty społeczności Wikimedia.

Gdy przejrzysz uważnie listę stewardów, jedna umiejętność rzuca się najbardziej w oczy. Spośród 36 obecnych stewardów tylko jedna osoba zna tylko jeden język (Bsadowski1, który w swoim profilu wskazał tylko angielski); jako grupa, stewardzi znają średnio 3,6 języków na osobę. W skład tej grupy wchodzą ludzie, których językiem ojczystym jest azerbejdżański, indonezyjski, tamilski, szwedzki i sycylijski — wśród 33 języków, których znajomość mogą wykazać stewardzi.

Położenie geograficzne jest tylko nieco mniej zróżnicowane od umiejętności językowych tej grupy: są rozsiani po pięciu kontynentach i 22 krajach.

Jednak istnieje kilka zauważalnych dziur — ogólnie Wikipedii brakuje udziału Afryki i dopiero rozwija się ona w krajach wschodniej Azji — mimo to, jej zasięg jest imponujący.

Nie można powiedzieć tego samego o płci: tylko jeden steward jest kobietą. Luka ta nie jest wyjątkowa — jest typowa dla zdominowanej przez mężczyzn kultury Wikimedia, gdzie wśród edytorów i treści przeważa męski punkt widzenia. Problem ten dotyczy większości technologicznych projektów, lecz społeczność Wikimedia stara się go rozwiązać, mimo, że jest daleko do osiągnięcia balansu. Płeć wydaje się jedyną cechą łączącą większość stewardów. Jest wśród nich dużo studentów, lecz są również profesorowie, księgowi i inżynierowie oprogramowania. Stewardzi to również społeczność międzypokoleniowa: urodzeni na przestrzeni dekad, niektórzy przyszli na świat w epoce Internetu, a inni musieli polegać na drukowanych materiałach źródłowych.

Chociaż na jakimś poziomie wszystkich edytorów Wikimedia łączy pewien szacunek do wiedzy, niekoniecznie tworzą oni intelektualne bractwo. Jeden ze stewardów jest ekspertem w dziedzinie amerykańskich dróg i autostrad; inny jest znawcą Jowisza i jego księżyców; następny zna klasyczny grecki; inny skupia się na fizyce teoretycznej. Każdy z nich ma swój zbiór stron i materiałów Wikimedia (oczywiście, wielu z nich interesuje się komputerami).

Do projektu doprowadziły ich różne drogi. Vituzzu, steward z Włoch, powiedział, że jego wkład w Wikipedię zaczął się gdy „zaczął dodawać coś o II WŚ, czego nie mógł znaleźć” i wystarczyło tylko kilka miesięcy by zaczął walczyć przeciw wandalizmom, by później objąć oficjalne stanowisko. Inny steward zaczął poprawiając literówki, wciągnął się w pisanie artykułów i w końcu również zaczął zwalczać wandalizm. Mentifisto z Wielkiej Brytanii powiedział: „właściwie to chodziło o aspekty techniczne, które wydawały się interesujące i warte odkrycia… oprogramowanie za samą Wikipedią, która jest zbudowana w tak logiczny sposób.”

Wkład każdego stewarda jest regularny. Dwóch spośród tych trzech udzielało się w projektach Wiki przez ponad osiem lat, inni przez więcej niż pięć lat. Połowa wszystkich stewardów ma zamiar pracować na tej pozycji przez więcej niż trzy lata. Niektórzy spędzają ponad 20 godzin tygodniowo na pracy w Wikimedia; z wyjątkiem przerwy „na życie”, żaden z nich nie poświęca mniej niż osiem godzin tygodniowo. Lecz mimo to, największym wynagrodzeniem jakie otrzymują są małe odznaki nazywane gwiazdami. Jak opisuje to strona im poświęcona, gwiazdy są używane by nagrodzić „edytorów za ich ciężką pracę i należytą staranność.” „Nagrody są częścią Kindness Campaign i promują grzeczność i WikiMiłość.” Strona wyjaśnia, „jest to forma przekazywania serdeczności i ciepła: każdy może je dowolnie przyznawać i przynieść radość obdarowanemu.” Poza otrzymaniem gwiazd, można również zostać Wikipedystą dnia i uzyskać możliwość umieszczania innych odznak na swoim profilu. I to tyle (chociaż jeden steward powiedział, że raz otrzymał darmowy T-shirt).

Uczestnictwo i administracja działa nie dlatego, że każdy jest opłacany i rozpoznawalny, lecz najwidoczniej dzięki temu, że ludzie są autentycznie zaangażowani w projekt. Wielu stewardów wyraziło zdecydowany sprzeciw wobec perspektywy otrzymywania zapłaty. Wśród stewardów z którymi rozmawiałem, satysfakcja pochodziła tylko z wewnętrznej natury projektu: natychmiastowa gratyfikacja spowodowana publikowaniem, możliwością dzielenia się wiedzą i uczenia się — oraz tak, ponieważ jest to świetna zabawa.

Tak, największy i najbardziej udany projekt społecznościowy w historii, nowoczesne centrum ludzkiej wiedzy — radykalny model uczestnictwa tej ery technologicznej — jest możliwy, ponieważ ludzie odnajdują w nim niezwykłą satysfakcję.

Ten dziwny, prawie niezdarny sukces wprowadził Wikimedia i stewardów, którzy nim zarządzali, w sam środek politycznych zawodów w przeciąganiu liny. Prawie każdy obóz polityczny próbował przypisać sobie ten unikalny etos pracy jako ich własny: bo kto nie chciałby przypisać sobie zasługi za ten ogromny sukces? Libertarianie i anarchiści twierdzą, że to wszystko działa, ponieważ projekt nie ma organu centralnego; kapitaliści chwalą leseferyzmową dynamikę i tendencję do równowagi; socjaliści sugerują, że Wikimedia jest egalitarnym modelem, nie dotkniętym przez kapitalistyczne bodźce.

Erikowi Olin Wrightowi, socjologowi z Uniwesytetu Wisconsin–Madison, najbardziej podoba się ta ostatnia teoria. Dla niego, jak opisuje w Envisioning Real Utopias, sukces Wikipedii jest nadzwyczajnym dowodem na to, że nasze najbardziej utopijne pomysły mogą rozwinąć się w prawdziwym świecie.

„To co jest nadzwyczajne to to, że zasady te gwarantują współpracę dziesiątek tysięcy ludzi na całym świecie w produkcji ogromnego, globalnego zasobu. Wikipedia pokazuje, że produktywna, pozarynkowa, egalitarna kooperacja na bardzo szeroką skalę jest możliwa.”

Lecz precyzyjny charakter Wikipedii sprawia, że jej sukces wydaje się jeszcze bardziej nieprawdopodobny. Socjaldemokracje z rozbudowaną polityką socjalną — takie jak Szwecja — prosperują tam, gdzie populacje są jednorodne; ludzie chętnie pomagają ludziom takim jak oni. Z różnorodnymi i obcymi sobie uczestnikami, zarządzaniem i charakterem fundacji Wikimedia, ta naturalna przewaga jest nieobecna.

Dlatego więc, z punktu widzenia ekonomii politycznej, socjologii, czy nawet zdrowego rozsądku, Wikimedia nie powinna istnieć — i z pewnością nie powinna odnieść takiego sukcesu. Natura i przywiązanie stewardów mówi nam jednak, że tajemnica nie jest wcale taka tajemnicza.

Ludzie uczestniczą, ponieważ dobrze się bawią, mogą się uczyć, a także mogą uczyć innych. Stają się przywódcami nie po to, by zyskać władzę, bogactwo czy sławę, lecz po prostu dlatego, że cenią sobie społeczność i projekt.

„Każdy może w tym uczestniczyć i głos każdego jest ważny”, mówi Trijnstel. To działa, mówi Mentifisto, ponieważ „każdy, kto może w tym uczestniczyć, uczestniczy”.

Obserwuj Matter na Twitterze | Polub nas na Facebooku | Subskrybuj nasz newsletter