Truyện cổ tích một thời gần như chiếm vị trí độc tôn trong dòng truyện thiếu nhi. Nhưng ngày nay, vị trí đó đã không còn nữa. Giống như một chiếc bánh đã và đang bị chia phần.

Những câu chuyện cổ tích, thuần thoại chưa bao giờ cũ đối với thiếu nhi.

Không cần bất cứ một phép màu thần bí nào. Không cần những thứ máy móc hiện đại siêu đẳng cỡ nào, trẻ con vẫn có thể đặt chân vào mọi chuyến du hành để bước tới thế giới cổ tích chỉ bằng những câu chuyện.

Đúng như mở đầu thường thấy ở mỗi câu chuyện “ngày xửa ngày xưa” mốc thời gian hình thành thể loại cổ tích, thần thoại ra đời cách đây đã rất lâu. “Ngày xửa ngày xưa” chỉ bằng một cụm từ ngắn quen thuộc là mọi đứa trẻ con biết rằng chúng bắt đầu được cầm chiếc vé khởi hành đến với xứ sở diệu kỳ. Mọi giới hạn thực tại của không gian và thời gian bị xoá nhoà.

Bằng văn học truyền miệng, xuất phát từ đời sống thực tế khi khoa học chưa phát triển, con người luôn tin vào đấng siêu nhiên, thánh thần để giải thích các hiện tượng cũng như cầu xin và mong ước về một thế giới tốt đẹp, nhân ái hơn. Những câu chuyện cổ tích dành cho trẻ con cũng từ đấy được song hành sinh ra và được đón nhận.

Ngay từ những năm đầu đời — khi trẻ con bắt đầu biết nói, khoảng tầm 2 tuổi cũng là thời điểm trẻ có thể tiếp nhận những câu chuyện cổ tích đơn giản thông qua lời kể. Những câu chuyện cổ tích, thần thoại thường có yếu tố li kỳ, hấp dẫn và phần kết có hậu; Người tốt, nhân hậu sẽ được hưởng hạnh phúc còn người tham lam, độc ác sẽ bị trừng trị thích đáng. Thông điệp từ ngàn đời nay, những tưởng không còn mới nhưng có lẽ chưa bao giờ cũ, chưa bao giờ con người rời bỏ ước muốn cao đẹp và nhân văn này.

Các nhân vật dù khác nhau nhưng có môtip khá giống nhau là nghèo khổ, tốt bụng hoặc giàu có vương quyền nhưng bị lợi dụng tước đoạt. Trải qua những thiệt thòi, đau khổ, thậm chí đấu tranh… cuối cùng điều tốt đẹp đã đến. Có thể kể đến các nhân vật điển hình trong kho tàng truyện cổ tích khắp thế giới như Công chúa Lọ Lem, Nàng Bạch Tuyết, Công chúa ngủ trong rừng, Cô bé quàng khăn đỏ, Hoàng tử ếch, Cô Tấm, Thạch Sanh, Sọ Dừa…

Thế giới cổ tích đầy mơ mộng huyền bí đã đi theo một chặng đường khá dài với tuổi thơ để tin trên đời vẫn còn phép nhiệm màu của ông bụt bà tiên. Rồi cả những nỗi sợ mơ hồ về một lời nguyền, một bóng dáng kẻ xấu ở đâu đây. Tuổi thơ có ai không một lần mơ mình được làm nàng công chúa xinh đẹp, nhân từ… được trở thành chàng hoàng tử tài ba, thông minh? Có đứa trẻ mạnh dạn kể cho người khác nghe về ước mơ của mình nhưng chắc chắn cũng có ngàn vạn đứa trẻ khác cứ âm thầm lớn lên mang theo giấc mơ trong veo ấy. Để rồi khi lớn lên, như một lẽ rất tự nhiên, những câu chuyện cổ tích đã nhường chỗ cho những câu chuyện của hiện thực đời sống. Mọi thứ có thể vỡ oà ra trước mắt họ với khổ đau và nước mắt nhưng không ai đổ lỗi vì mình đã từng tin vào điều tốt đẹp ở thế giới cổ tích xa xưa. Thế giới cổ tích đó đã bồi đắp tâm hồn về niềm tin, về cái thiện… cho mỗi đứa trẻ.

Hiện nay, truyện cổ tích vẫn là niềm say mê của thiếu nhi. Nhưng thường dành cho lứa tuổi nhỏ, bắt đầu biết cảm nhận thế giới xung quanh, từ 2-6 tuổi. Đến tuổi bước vào tiểu học thì truyện cổ tích không còn hấp dẫn nữa. So với trước kia thì thế giới cổ tích ngày nay ngắn hơn. Nếu trước đây, ở độ tuổi 14-15 tuổi vẫn còn nhiều trẻ tin vào chuyện cổ tích thì ngày nay, ở tầm tuổi này các em đã chia tay với thế giới cổ tích lâu rồi. Tầm tuổi này các em lại có nhu cầu đọc tác phẩm “dành cho tuổi mới lớn”. Thế hệ trẻ bây giờ già dặn, thực tế hơn và có nhiều lựa chọn hơn. Ngay cả khi còn đọc truyện cổ tích thì các em đã song hành sống với thế giới của văn học giả tưởng, viễn tưởng, phiêu lưu, trinh thám. Nền tảng của viễn tưởng là khoa học. Các yếu tố li kỳ của giả tưởng cũng có logích hơn so với phép nhiệm màu của cô tiên, ông bụt. Sống trong thế giới cổ tích mơ mộng bao nhiêu thì ở thế giới của truyện viễn tưởng, phiêu lưu các em lại “tỉnh” bấy nhiêu. Khi tiếp cận với dòng tác phẩm này sự kịch tính, hồi hộp, bất ngờ… là chủ đạo.

Không ai tước đoạt sự mơ mộng của các em nhưng cuộc sống hiện đại và đầy đủ hơn đã khiến trẻ em thực tế hơn. Mong ước về cái thiện, cái đẹp, sự giỏi giang thì không thay đổi nhưng cũng không còn giống như trước. Internet, thế giới ảo, khoa học công nghệ… đã làm thay đổi tư duy tiếp nhận, sở thích của thiếu nhi ngày nay.

Trong các cửa hàng sách thiếu nhi hiện nay, mảng truyện cổ tích chỉ chiếm một phần nhỏ trong số sách với hình dạng, màu sắc, kích thước ngộ nghĩnh, tươi vui, đáng yêu vô cùng phong phú và bắt mắt. Và 20% là con số áng chừng của truyện cổ tích hiện nay.

Tác phẩm thiếu nhi nước ngoài ồ ạt vào thị trường nước ta với những thể loại truyện tranh, comics, manga… đã nhanh chóng khẳng định được ưu thế và sự quan tâm của độc giả. Truyện cổ tích vì thế thêm một lý do để mất vai trò độc tôn trong dòng truyện thiếu nhi.

Sách bổ trợ tri thức, kỹ năng với nội dung theo chủ đề nhận biết như: màu sắc, động vật, thực vật, phương tiện giao thông, đồ dùng gia đình, đồ dùng học tập… dành cho các em mọi lứa tuổi, bắt đầu từ 1 tuổi. Trước kia, dạng sách này vô cùng ít. Còn hiện nay, không chỉ nhiều về số lượng mà còn phong phú đa dạng chủng loại, hình thức. Trong quan niệm của một số phụ huynh, truyện cổ tích có thể kể cho con nghe theo trí nhớ của mình mà không cần mua sách, nhưng sách bổ trợ tri thức và kỹ năng không thể không mua, không thể diễn đạt bằng lời nói. Mảng sách bổ trợ này đôi khi còn lấn át các loại sách khác, dường như là lựa chọn đầu tiên khi phụ huynh lựa chọn sách cho con em mình.

Vâng, ai cũng biết, những câu chuyện cổ tích, thần thoại chưa bao giờ cũ với thiếu nhi. Mơ mộng cũng chưa bao giờ là đặc tính mất đi của tuổi thần tiên. Nhưng như một tất yếu, sự thay đổi của thời cuộc đã làm cho thiên đường tuổi thơ co hẹp lại. Nó giống như những cánh rừng trước kia bạt ngàn là thế mà đô thị hoá đã san lấp, lấn chiếm màu xanh để xây dựng trên đó công trình nhà máy, cửa hàng, nhà ở… đáp ứng cho cuộc sống hôm nay.

Hà Anh