Critical Design verrijkt de Smart City

John van de Pas
Dec 21, 2018 · 6 min read

David Hamers, Lector Places and Traces, Design Academy Eindhoven

“Onderzoek in mijn lectoraat is ontwerpend onderzoeken. Dat wil zeggen dat ontwerpvaardigheden worden ingezet voor onderzoek. De positionering van onderzoek binnen het designvak is van nature exploratief. Ontwerpen is wat vrijer, exploratiever dan ‘academisch onderzoeken’. Onderzoek aan bijvoorbeeld een technische universiteit is vanwege de universitaire traditie veel systematischer. En bovendien doorgaans strak gekaderd in een school en discipline. Methodieken en onderzoeksprocessen zijn daarbinnen vaster omlijnd.

In het spectrum tussen academisch onderzoek en design beweeg ik mij met mijn onderzoeksgroep aan de Design Academy. En dat werkt goed bij Smart City vraagstukken.”

Photo by “My Life Through A Lens” on Unsplash

Designers kijken anders?

David Hamers: Er is altijd een andere blik mogelijk. Designers stellen met hun ontwerpersblik van nature vakjes ter discussie, zijn uitdagend, provocerend — het is een cliché als je het opschrijft, maar het los durven laten van kaders zit in het DNA van de Design Academy.

Hoewel ik zelf geen ontwerper ben, past zo’n omgeving wel uitstekend bij mij. Ik ben formeel ruimtelijk onderzoeker. Oorspronkelijk ben ik opgeleid als econoom en cultuurwetenschapper, en ben gepromoveerd als filosoof op een proefschrift over de representatie van Amerikaanse buitenwijken: dat was mijn ingang in het ruimtelijk onderzoek.

Door mijn achtergrond kan ik het standpunt van een relatieve buitenstaander kiezen, en vragen stellen die tot nieuwe perspectieven en onverwachte inzichten kunnen leiden.

Geen ‘vastgeklonken’ einddoel dus, dat het andere of verwarrende uitsluit omdat het nu eenmaal niet bij de gekozen richting past. Ik heb ervaren dat dat het beste kan door multidisciplinair te werken.

Waar komt de titel van je lectoraat — Places and Traces — vandaan?

David Hamers: Places and Traces heb ik zelf gekozen. In eerste instantie dacht ik vanuit mijn analytische benadering aan Spaces and Places, omdat deze termen op hetzelfde continuüm zitten. Places and Traces wekt echter meer spanning op, doordat het net niet een dichotomie is. Je wringt de as.

Ik heb door deze titel te kiezen in mijn lectoraat ruimte gemaakt om een familie van projecten samen te kunnen stellen, die wel onder één koepel te brengen zijn: kort gezegd, plekken en stromen in de stedelijke omgeving. Op projectniveau brengen we vervolgens meer focus aan. Beperkingen zijn nodig om in onderzoek tot de kern te komen, vooral in een zo rijke, stedelijke omgeving.

Vanwaar die stedelijke interesse?

In steden vind je het brandpunt van interactie. Mensen ontmoeten elkaar, wisselen perspectieven uit. Denkwijzen en visies botsen, levensstijlen en standpunten confronteren elkaar. Dat is deels voorspelbaar, maar deels ook niet. In die interactie kan iets nieuws ontstaan, dat deelgebieden ontstijgt.

Image for post
Image for post
Photo by Toa Heftiba on Unsplash

Hoe werkt ontwerpend onderzoeken? Is het zo iets als ‘uitstellen van je oordeel’?

David Hamers: Daar heeft het wel wat mee te maken. Heel zwart-wit gesteld is het verschil dat een wetenschapper wil verklaren, terwijl een ontwerpend onderzoeker naar een nieuwe mogelijkheid zoekt. Ontwerpend onderzoek is ‘potentie creëren, die vooruitwijst’. Ons motto is “thinking through making” bijvoorbeeld op het gebied van de Smart City.

We hebben een stedelijke omgeving, die steeds digitaler wordt. Wat voorheen in essentie een sociaal-fysieke stad was, ontwikkelt zich tot Smart City door toevoeging van digitale omgevingen. De ‘places’ veranderen, worden hybride plekken die naast een fysieke verschijning een virtuele variant krijgen die steeds belangrijker wordt. Dit vind ik een van de interessantste en meest invloedrijke ontwikkelingen in de hedendaagse steden. ‘Traces’ zijn in de context van die Smart City explosief toenemende hoeveelheden digitale sporen, achtergelaten door individuen en organisaties, die continu gevolgd, vastgelegd, gedeeld en geanalyseerd worden.

Dat blijft toch vrij abstract. Kun je een concreet onderzoek noemen?

David Hamers: Een van mijn ph.D-kandidaten, Naomi Bueno de Mesquita, is met mobiele kaarten bezig. Kaarten zijn natuurlijk alledaagse gebruiksvoorwerpen. Kaarten lijken objectief, maar zijn als je er wat beter naar kijkt allesbehalve neutraal. Ze tonen dingen op een bepaalde manier via de interface; wat wel en niet op de kaart vermeld wordt (de legenda) is een keuze waarop je als gebruiker meestal nauwelijks invloed hebt.

Je kunt kaarten naïef gebruiken, of daar over nadenken. En wij denken erover na. Dat zou je heel theoretisch of technisch kunnen doen. Naomi benadert het als ontwerpend onderzoeker. Ze gebruikt theorie, techniek en ontwerp om kaarten te manipuleren, en stuurt mensen er de stad mee in. Daarna kijkt ze nauwkeurig wat er gebeurt. Zo onderzoekt ze bijvoorbeeld in een spelsetting wat die kaart doet met jou, en wat jij met die kaart doet.

In deze vorm van action research kun je kijken wat er gebeurt als je je kritisch verhoudt tot de omgeving, zowel de fysiek-ruimtelijke als digitale aspecten daarvan. Critical design leidt tot een andere blik op de functie van kaarten, leidt tot fundamentele vragen: wie heeft zeggenschap, macht? Wat betekent agency en empowerment in een Smart City waarin je navigeert met je smartphone? Hoe is kritische cartografie mogelijk?

Het is nadrukkelijk een keuze voor een ‘halfbuitenstaanderpositie’: één been midden in de praktijk, midden in het debat, door kaarten te ontwerpen en daarmee een andere omgang met de werkelijkheid te creëren. Het andere been staat daar buiten, om blinde vlekken te kunnen ontdekken, vragen te stellen die gesteld moeten worden.

Is de Smart City nu nog vooral ‘plan & control’?

David Hamers: Vaak wel. Met digitale kaarten in een Smart City kun je mensen flink manipuleren. En met alle track & trace-toepassingen kun je je afvragen of die focus op volgen en bijhouden niet wat eenzijdig is.Want dat zou het niet moeten zijn.

Er is veel behoefte aan andere toepassingen van deze technologie dan controle. Mensen zouden moeten kunnen meepraten. En dan kom je vanzelf uit bij andere benaderingen. Minder op efficiency en meer op frictie gericht. Niet zomaar toepassen, maar uitdagen en bevragen. De doelen zelf ter discussie stellen in plaats van eindeloos te prutsen aan een knopje hier, of een algoritme daar.

In wetenschapstermen noemen we dat ‘second loop learning’. De meeste Smart City-toepassingen bieden daarvoor nog weinig ruimte. Doorgaans wordt er iets ontwikkeld, dat vervolgens verder verfijnd en geoptimaliseerd wordt, waarmee je in de eerste leercyclus blijft vastzitten. Pas als een tweede leercyclus toegevoegd wordt waarin doelen ter discussie komen te staan, verrijk je je perspectief.

‘Citizens’ zijn dan de kern, niet meer onderwerp of lijdend voorwerp, maar als actieve beslisser, als agent. Nu mogen burgers af en toe hun zegje doen, maar er moet meer ruimte komen voor het samen met alle belanghebbenden ter discussie stellen van de achterliggende doelstellingen. Dan wordt het pas écht smart. Ik merk dat overheden, die vaak zo’n belangrijke rol spelen bij Smart City-projecten, hier steeds meer aandacht aan besteden.

In onderzoek zie ik beweging. In mijn beleving wordt het besef dat we burgers centraal moeten stellen langzamerhand wel een bovenstroom. Daarbij kunnen we nadrukkelijker gaan kijken naar publieke waarden in plaats van de eenzijdige focus op private profit.

Image for post
Image for post
Photo by gdtography on Unsplash

Met het platform Smart Cities & Citizens verbreden we onze gezamenlijke blik op onze onderzoeksagenda’s doordat de betrokken lectoraten interacteren. Waarbij we vooraf niet per se een vastomlijnd beeld hebben waar het heen gaat. Vanuit mijn lectoraat kunnen we daaraan bijdragen door exploratief en kritisch ontwerpend te onderzoeken. Deze benadering past binnen een multidisciplinaire onderzoekscontext, die de ruimte biedt voor verrassingen en nieuwe inzichten, vanuit een rijkdom van invalshoeken. Daar zit voor mij de meerwaarde van het platform.

“In mijn beleving wordt het besef dat we burgers centraal moeten stellen bij Smart City-projecten langzamerhand wel een bovenstroom. Waarbij we meer gaan kijken naar ‘publieke waarden’ in plaats van de eenzijdige focus op ‘private profit’” (David Hamers, Lector Places and Traces)

Platform Smart Cities & Citizens

Het platform Smart Cities & Citizens brengt onderzoekers…

John van de Pas

Written by

Editor, researcher, teacher @Saxion University of Applied Sciences, The Netherlands

Platform Smart Cities & Citizens

Het platform Smart Cities & Citizens brengt onderzoekers van HBO-instellingen, stedelijke actoren en vertegenwoordigers van kennisinstellingen en kennisnetwerken samen. Het sluit aan op ambities van de topsectoren HTSM en Creatieve Industrie.

John van de Pas

Written by

Editor, researcher, teacher @Saxion University of Applied Sciences, The Netherlands

Platform Smart Cities & Citizens

Het platform Smart Cities & Citizens brengt onderzoekers van HBO-instellingen, stedelijke actoren en vertegenwoordigers van kennisinstellingen en kennisnetwerken samen. Het sluit aan op ambities van de topsectoren HTSM en Creatieve Industrie.

Medium is an open platform where 170 million readers come to find insightful and dynamic thinking. Here, expert and undiscovered voices alike dive into the heart of any topic and bring new ideas to the surface. Learn more

Follow the writers, publications, and topics that matter to you, and you’ll see them on your homepage and in your inbox. Explore

If you have a story to tell, knowledge to share, or a perspective to offer — welcome home. It’s easy and free to post your thinking on any topic. Write on Medium

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store