Siyosat nima?
Published in

Siyosat nima?

Saylov tizimlari

Har bir mamlakatda o‘z saylov tizimi — partiya saylov natijalariga ko‘ra parlamentda qancha joyga ega bo‘lishini, hukumat qanday shakllantirilishini va h.k. belgilovchi qoidalar to‘plami mavjud. Bu kabi tizimlarning uch turi mavjud: mutanosib, majoritar va plyural.

Mutanosib tizim

Mutanosib tizim butun dunyodagi umumiy saylovlarda ishlatiladi. Unda siyosiy partiya erishgan parlamentdagi joylar soni to‘plangan saylovchilar ovozlari ulushiga mutanosib bo‘ladi. Mutanosib tizimning u yoki bu shaklini 90 dan ortiq mamlakatlar, shu jumladan Germaniya, Shvesiya, Italiya, JAR va Yaponiya qo‘llaydi.

Faraz qilamiz, to‘rt partiya parlamentdagi 500 ta joy uchun kurash olib bormoqda. Ovoz berish natijalari quyidagicha bo‘ldi:

  • Ko‘k partiya — 10%
  • Binafsha rang partiya — 20%
  • Sariq partiya — 30%
  • Qizil partiya — 40%

Mutanosib tizimga ko‘ra har bir partiya o‘z ovozlar ulushini oladi:

  • Ko‘k partiya — 50 ta joy
  • Binafsha rang partiya — 100 ta joy
  • Sariq partiya — 150 ta joy
  • Qizil partiya — 200 ta joy

Haqiqatda hammasi birmuncha murakkab. Ko‘pgina mamlakatlar kichkina partiyalarni o‘tkazmaslik uchun o‘tish ostonasini o‘rnatadi. Masalan, 5%dan kam ovoz to‘plagan partiyalar parlamentda umuman joy olmaydi. Ularning joylari boshqa nisbatan yirik partiyalar o‘rtasida maxsus formula bo‘yicha taqsimlanadi.

O’zbekistonda proportsional ovoz berish tizimi qo’llaniladi. Saylov oldidan mustaqil nomzodlar qo’yilmaydi.

Ozchilik hukumati

Partiya, garchi joylarning yarmini to‘plamagan bo‘lsa ham hukumatni shakllantirishi mumkin. Mutanosib tizimda bu kam uchraydi, chunki hukumatga bunday kichik tafovut bilan birorta qarorni qabul qilish qiyin.

Masalan, agar Qizil partiya o‘z hukumatini shakllantirgan bo‘lsa, boshqa tomonlar uning qonunlarini qabul qilmaslik uchun birlashishi mumkin.

Parlamentning yarmidan kam qismiga tayanuvchi hukumat ozchilik hukumati deb ataladi. Odatda ular unchalik samarali emas. Biroq boshqa yechim ham mavjud…

Birgalikda ishlash

Mutanosib tizimda eng keng tarqalgan hukumat ko‘rinishi — koalitsion hukumat hisoblanadi. Bunday hukumat ikki va undan ortiq partiyalarning vakillaridan tashkil topadi. Koalitsiyani ko‘pincha siyosiy qarashlari yaqin bo‘lgan partiyalar tashkil etadi. Koalitsiyani shakllantirish voz kechishlar va murosaga kelishlarni taqozo qiladi. Koalitsiyalar hatto katta kelishmovchiliklarga ega partiyalar o‘rtasida ham vujudga kelishi mumkin.

Davomi: Plyural va majoritar tizimlar

--

--

Biz yoshlarga siyosat haqida tushunarli tilda gapirib beramiz

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store