Kötü aslında zavallı bir iyi midir?

Image for post
Image for post
http://www.connectingsingles.com/poem39610/on-good-and-evil.htm

Bazı insanlar hayatlarında çok büyük yanlışlar yaparlar. Öyle ki çevrelerindeki insanlar tarafından nefret edilirler, ailelerinin utanç kaynağı olabilirler veya kendilerine olan tüm inançlarını kaybedebilirler…

Topluma bir bakın böyle insanlara çoğunlukla nefret kusulur ve genelikle de bu insanların neden bu yanlışları işledikleri pek düşünülmez. Orta da sadece yapılan büyük bir yanlış ve çekilmesi gereken bir ceza vardır!

İlginç olan ise araştırmalar bu bakış açısını hiç te destekler nitelikte değil! Çoğu araştırmada üst üste çıkan sonuç aslında bu büyük yanlışları ya da kötülükleri yapanlarında çoğu zaman iyi insanlar oldukları ama bulundukları ortamın onları yanlış davranışa ittiği yönünde.

Çok daha ilginç olan bulgu ise her normal olan (iyi diyebileceğimiz) 10 insandan 7 sinin, yanlış ortamlarda bulunması sonucu bu büyük hataları yapabileceği yönünde. Yanlış duymadın! Bu hayatta herkes için kabus söz konusu olabilir..!

Adettendir örnekler vereyim…Iraktaki esirlere işkence eden kıdemli askerlere Amerika da nefretle bakılıyor… Ya da umursamaz, baskıcı ve aile içi şiddetin yoğun olduğu ailelerde büyümüş insanların yetişkin olduklarında bazen neler yapabildiğini hepimiz haberlerden okuyoruz. İşte bu yazının en temel amacı bu insanlar hakkında farkındalığı arttırıp olaylara daha geniş çaplı bakabilmenizi sağlamaktır.

Bana göre üç tip kötü var:

  1. Gerçekten kötü: Bu insanlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar, iyi veya kötü bir aile ya da arkadaş çevresi farketmeksizin bayılırlar belaya ve giderler peşinden. İçlerinden geliyordur belkide. Ünlü psikiyatrist Aksın Sürmeli “kötülükte aslında güçlü bir motivasyon kaynağıdır” dediği zaman büyük bir aydınlanma yaşamıştım ve düşününce gerçekten doğruydu. İşin özü diyecek bir sözüm yok bunlara nasıl dönüştürülürler uzmanların işi…
  2. Berbat bir ortamda yetişmiş kötü: Armut dalının dibine düşer. Ağaç yaşken eğilir sözleri aslında bu anlamda üzerinde yeniden düşünmemiz gereken ata sözlerimiz. Diğer bir değişle pisliğin içinde çiçek zor büyüyor beyler, bayanlar…İnsan çoğu zaman ailesi ve yakın çevresinden gördüğü davranışların ve düşünce yapısının esiri oluyor ve bunu kırmak için çok idealist bir karşı güç (mesela ilham verici ve pozitif enerji yayan bir öğretmen) ile karşılaşmak gerekiyor ki bu da oluyor ama çok nadir ve çoğu zaman dizilerde…
  3. Zavallı bir iyi olan kötü: Yazının ana odağı aslında bu kişiler üzerinde. Bunları, yetişkin bir iyi oldukları halde; kısa bir süreliğine bile olsa bulundukları ortam mahvediyor. Bunlar çoğu zaman güzel niyetli ve başına neler geleceğini bilmeyen bireyler oluyor. Daha da ötesi bu bireyler genellikle çevresi tarafından sevilen sayılan insanlardır ta ki o gün gelip çatıncaya kadar. Ama bir gün gelir bu kişi kendini bir ortamda bulur ve keşke bulmaz olsaydım diyerek hayatı boyunca hayıflanır.

Mesela mı;

  • Ateşle barut yan yana durmaz ata sözünü yaşayan bir aile babası veya anne düşünün, söz gelimi hafta sonuna iş bırakmamak için iş yerinde mesai dışı çalışır ve bir şekilde yalnız bir ortamda alımlı ve istekli bir iş arkadaşıyla bir arada bulunur. Sonra istenmeyen şeyler olur ve aldatma gerçekleşir hepimiz buna benzer haberleri duymuşuzdur. Araştırmalar diyor ki, böyle durumlarda bazen öyle bir an geliyor ki insan kendini yönetemiyor ve dürtüleriyle başa çıkamadığında 5-10 dk sonra hayatını kap kara bir pişmanlık bulutu kaplıyor. Bunlar oluyor! Onca emek, bir anlık hata ve sonuç: sorumsuz, umursamaz ve ailenin yüz karası bir baba ya da anne.
  • Peki ya Amerikan ordusuna ilk başta iyi bir asker olabilme hayaliyle katılan erlere ne demeli? Gün geliyor kendilerini Irak’ta savaşın ortasında üstelik savaş sırasında yakalanan esirler ile kontrolsüz ve kaotik bir ortamda, büyük bir güç serbestisiyle birlikte buluyorlar. Bir kaç gün sonra ellerindeki gücün, serbestinin ve sıkılganlığın etkisiyle dünyanın en cani insanlarının bile zor aklına gelecek davranışlarda bulunuyorlar. İşin ilginç olan kısmı araştırmalar her 10 kişiden 7 sinin gerekli koşullar oluştuğunda kısa süre içerisinde farkında olmadan bu hale gelebileceğini gösteriyor. Ben olmam dediğinizi duyar gibiyim ama yapılan deneylerde kullanılan insanların hepsi bizim gibi normal insanlar… Benden söylemesi…

(Ek not: Amerika da ki psikologların yoğun çabasıyla bu kaos durumun geniş çapta ele alınması sağlandı…Askerlerin Irak’ta yaptıklarının yanı sıra onları esirlerle birlikte kaotik ortama koyan karar vericilerinde hakkından gelindi…Evet bu da oldu!)

Sonuç olarak ne demek mi istiyorum?

Kötüler ve yaptıkları haberleri duyunca olaya daha geniş çaplı ve erdemli bakın diyorum…Bu insanlar hemen affedilsin demiyorum ama anlamak, dinlemek çözümün yarısıdır diyorum. Ata sözlerine kulak verin ve bela aslında sandığımızdan çok daha yakında masum bir amacın kucağında olabilir diyorum…Bu yüzden bulunduğunuz ortamlara dikkat etmeniz için farkındalık yaratmaya çalışıyorum!

Bazen esas suçlular, davranışı yapan zavallı iyilerin yanı sıra asıl o ortamın oluşmasından sorumlu olanlar ya da bu durumları göz ardı etmiş olanlar olabilir diyorum…Fakat bugünün dünyasında bile çoğu zaman davranış odaklı çözümler üretiliyor ve ne yazık ki;

İyi niyet farkındalık olmadığında bazen çok çaresiz kalıyor!

Nediyorsun, nasıl olur diyorsanız referanslar aşağıda:

  1. http://www.goodtherapy.org/blog/truths-workplace-affair/
  2. http://www.psikolojitestleri.com/259-105-blog-makale-stanford-universitesi-hapishane-deneyi.aspx
  3. http://www.nesnedergisi.com/makale/pdf/1469192384.pdf
  4. http://www.aktuelpsikoloji.com/milgram-deneyi-nedir-14182h.htm

*Konuyla ilişkili Ted konuşmasına aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz:

https://www.ted.com/talks/philip_zimbardo_on_the_psychology_of_evil/transcript?language=tr

Medium is an open platform where 170 million readers come to find insightful and dynamic thinking. Here, expert and undiscovered voices alike dive into the heart of any topic and bring new ideas to the surface. Learn more

Follow the writers, publications, and topics that matter to you, and you’ll see them on your homepage and in your inbox. Explore

If you have a story to tell, knowledge to share, or a perspective to offer — welcome home. It’s easy and free to post your thinking on any topic. Write on Medium

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store