***

Mustafa Çakıroğlu, Bülent Ecevit Üniversitesi, Felsefe Böl. Arş. Gör.

Atatürk Üniversitesi’nde Fizik okurken Modern Fizik Dersimize gelen Prof. Dr. Sebahattin Tüzemen hocamız Bragg Kırınımı Yasası’nı anlattığı bir derste yasaya ismini veren Bragg’ı kast ederek, “Ben Bragg’ı göreni gördüm, sizler de şimdi Bragg’ı göreni göreni görüyorsunuz” demişti. O anda bunu çok ilginç bulmuş ve heyecanlanmıştım doğrusu.

Ünlü Milgram Deneyini (otoriteye itaat deneyi, Google’dan bakmanızı öneririm) kurgulayan Sosyal psikolog Stanley Milgram 1967 yılında dünyadaki herkesin birbirine en fazla 6 kişi uzaklıkta olduğunu söyleyen bir teori ortaya attı ve test etti (öğrencisi Jeffrey Travers ile birlikte).Küçük Dünya Hipotezi (Small World Phenomenon) şeklinde isimlendirilen bu deney daha sonraları 6 Derecelik Ayrım (Six Degrees of Seperation) olarak anıldı. Milgram’ın bu teorisini ispatlamak için yapılan deneye 269 kişi katıldı ve katılımcı kişilere hiç tanımadıkları bir ‘hedef kişi’nin isim, meslek ve adres bilgileri verilerek bu hedef kişiye tanıdıkları vasıtasıyla ulaşmaları istendi. Deneye katılanların büyük bölümü hedefe ortalama 6 kişi aracılığıyla ulaşabildi. Günümüzde “6 Derecelik Ayrım” olarak bilinen bu teorinin asıl sahibi Macar yazar Frigyes Karinthy’dir. Karinthy 1929’da yazdığı “Zincirler”(L\’aancszemek) adlı kısa bilim-kurgu hikayesinde herhangi iki kişi arasında en fazla 6 kişi olduğunu önermiştir. Öyküdeki kişi bu konuda bir grup kişiyle iddiaya girmektedir. Yıl 1929.

Macaristan’dan çıkan bu önerme, 1961 yılında Massachusetts Institute of Technology’de yankılandı ve burada doktorasını yapan Micheal Gurevich’in ve sonrasında Sosyal Şebekeler üzerine araştırmalar yapan matematikçi Manfred Kochen’in ilgisini çekti. Kochen’e göre Amerika Birleşik Devletleri sınırları içinde, birbirinden habersiz 2 kişi, en az 2 en çok 6 tanıdık aracılığı ile bir araya gelebilir. Altı Derecelik Ayrım teorisinin akademik düzlemde sahibi olan Milgram, Harvard Üniversitesi’nde Gurevich’in deneylerini devralır, Kochen’in hiçbir zaman yayınlamadığı el yazısı notlarından da yararlanarak deneyler kurgular ve özel hesaplamalarla “6 Derecelik Ayrım Teoremi”ni akademik bir fenomene dönüştürür. Teori uluslararası şöhretine de Amerikalı oyun yazarı John Guare’nin yazdığı oyunla kavuşur. Daha sonra aynı isimle film de çekilir.

Bu teori yalnızca insanlar arasındaki uzaklığın en fazla 6 derece (kişi) olduğunu söylemiyor. Bu teori aynı zamanda diğer canlı, cansız ve soyut ağlar için de geçerli. (Bkz. BBC’nin teoriyle aynı ismi taşıyan belgeselini izleyebilirsiniz). Örneğin, ekonomiler, terörist oluşumlar, salgın hastalıklar (pandemi; ebola, aids gibi), modalar, trendler, reklamlar, akımlar, dedikodular, buluşlar, iş bulmalar, evlilikler, fikirler vb. hep bu 6 Derecelik Ayrım teorisi çerçevesinde işliyor, gelişiyor.

Böyle bakınca evleneceğiniz kişinin en fazla 6 kişi uzakta olduğunu bilmek ilginç olsa gerek. Veya da, dünyanın herhangi bir yerinde yaşayan hayalinizdeki oyuncuyla, sporcu veya siyasetçiyle tanışma ihtimalinizin ne kadar fazla olduğunu bilmek sizce de çok ilginç değil mi? Düşünsenize, tanışmak istediğiniz O kişi en fazla tanıdığınızın tanıdığının tanıdığının tanıdığının tanıdığı olacaktır.

Tam da burada “Evet ya!, Bu teori çok mantıklı, Facebook arkadaşlarıma baktığımda birbirini tanımayan ama başkalarının arkadaş listelerinde birlikte görünen ne kadar fazla kişi olduğunu görüyorum, veya hiç tanımadığım başka il veya ülkedeki bir kişiyle ortak arkadaşlarımızın olduğunu fark ediyorum” dediğinizi duyar gibiyim. Tam da burada, ilginç bulduğum bir şeyden bahsetmek istiyorum:

İlk Sosyal Ağ sitesi Facebook değil!

İlk Sosyal ağ sitesi 1997 yılında yayına başlayan SixDegrees.com sitesi.

Sizin de fark ettiğiniz gibi bu sosyal ağın ilham kaynağı yukarıda sözünü ettiğimiz 6 Derecelik Ayrım (Six Degrees Seperation) teorisi. Bu site üyelerine, profil oluşturma, arkadaşlarını listeleme ve arkadaşlarının listelerini inceleme imkânı sağlamıştır. SixDegrees kendisini insanların bağlantı kurmalarına ve birbirlerine mesaj göndermelerine yardımcı olan bir araç olarak tanımlamıştır. Aynı Facebook gibi; Facebook’un sloganını hatırlayın!: Facebook tanıdıklarınla iletişim kurmanı ve hayatında olup bitenleri paylaşmanı sağlar.

Milyonlarca kişiyi çekmesine rağmen SixDegrees.com 2000 yılında kapanır.

Sonrasında ise sosyal ağ siteleri mantar gibi patlamaya başlar: Friendster (2003), LinkedIn (2003), MySpace (2003), Facebook (2004), Twitter (2006) ve diğerleri.

TheFacebook.com

Facebook 2004’te ilk yayınlandığında (o zaman adı thefacebook.com idi) siteye giren kullanıcıları şu satırlar karşılıyordu:

Facebook’a Hoş Geldin

Facebook çeşitli üniversite öğrencilerini sosyal ağlarla bir araya getiren çevrimiçi bir rehberdir.

Facebook’u Harvard Üniversitesi’nde kullanılmak üzere oluşturduk.

Facebook’u şunları yapmak için kullanabilirsiniz:

Okulunuzda okuyan kişileri aramak,

Kimlerle aynı sınıfta olduğunuzu öğrenmek,

Arkadaşlarınızın arkadaşlarını görmek,

Sosyal ağınızı görüntülemek.

Tam olarak SixDegrees.com ’dan ve dolayısıyla da 6 Derecelik Ayrım teorisinden ve dolayısıyla da Frigyes Karinthy’nin o küçük hikayesindeki bir önermeden ilham alan bir uygulama olan Facebookve diğer Sosyal Ağlar adeta yeni bir yaşam formu yarattı. E-ticaret, ilişkiler, siyaset, politika, felsefe, sanat, bilim, akademi, haberleşme ve daha bir çok alanda adeta devrim yarattılar.

[İleri okuma yapmak isteyenler için kitap önerisi:

Six Degrees: The Science of a Connected Age, Duncan J. Watts.]

Bilim-Kurgu Edebiyatı ve Bilim-Teknoloji Arasındaki İlişki

Gördüğünüz gibi bilim-kurgu deyip geçmeyin! Sadece bilim-kurgu edebiyatı güçlü ve zengin olan toplumlar bilimsel ve teknolojik sahada kendini gösterebilirler. Şiir ve mitolojisi olmayanın felsefesi, bilim-kurgu edebiyatı olmayanın bilim ve teknolojisi olmaz. Bilim ve teknoloji alanındaki azgelişmişliğimizi, bilim-kurgu edebiyatımızdaki az gelişmişliğimizle (hiç gelişmemişliğimizle hatta)gayet tabii yorumlayabiliriz. Bizde neden bir tür olarak bilim-kurgu edebiyatı gelişmemiştir? Bunun ilk nedeni olarak bu alanda bir talebin olmaması zikredilebilir. Daha önemli ikinci neden ise bilim-kurgu yazabilecek kadar bilimsel bilgiye sahip olan yazarlarımızın azlığıdır. Basın yayın organlarında Bilim Muhabirliği Birimi ve Bilim Muhabirleri bile olmayan bir ülkede bilim-kurgu yazarı olması beklenemezdi zaten. Hergün saçma sapan çevirilmiş, uyduruk, çakma bilim haberleri okumaktan artık gına geldi.

Bacon Sayısı

Son olarak 6 Derecelik Ayrım teorisiyle ilgili eğlenceli bir web sitesinden bahsetmek istiyorum (oracleofbacon.org). Teoriyi ispat etmek için kurulan bu site dünyadaki bütün sinema oyuncuları arasındaki bağlantı uzaklığını ölçüyor ve gerçekten de herhangi iki oyuncu arasındaki uzaklık her zaman 6’dan daha az kişi, genellikle de 2, 3 veya 4 kişi oluyor. Aradaki bağlantı sayısına ise Bacon Sayısı deniliyor ve onların Kevin Bacon’a ulaşmak için gerek duydukları kişilerin sayısını gösteriyor. Örneğin, Haluk Bilginer Newyork’ta Beş Minare filminde Robert Patrick’le birlikteydi, Robert Patrick de Jayne Mansfield’s Carfilminde Kevin Bacon’la oynadı. Dolayısıyla, Haluk Bilginer’in Bacon Sayısı 2 olmuş oluyor. Hazal Kaya’nın Bacon sayısı 3, Kıvanç Tatlıtuğ’un 4, Adile Naşit’in 3, Kemal Sunal’ın 3 ve Meltem Cumbul’un 2

Dünya Küçük, Yayın Yap!

Dünya küçük, başka diyecek bir şey yok. Onun için, bu bilgi karşısında ancak susulur, tefekkür edilir ve işe koyulunur.

Madem dünya o kadar küçük, umutsuzluğa hiç yer yok. Daha çok koşturmak ve tanışmak, tanıtmak, iş yapmak, yardım eli uzatmak, dünyanın öbür ucuna da olsa bir şeyler satmak, bir şeyler keşfetmek, bir şeyler yazmak, yayın yapmak ve herkesle paylaşmak zamanı.

Ha, unutmadan! Sosyal Ağlarla birlikte 7 milyar 362 milyonluk dünyada iki kişi arasındaki uzaklık artık en fazla 4 kişi. Mesela, bu satırları okuyan sen, aramızda kaç kişi var ki?

Beğendiyseniz o güzel kalp işaretine basarak paylaşmanız beni mutlu eder :)

Vakit ayırıp okuduğunuz için içtenlikle teşekkür ederim.


Originally published at asdfghjklavye.com.

Medium Türkçe

Resmi Türkçe Yayın

Mustafa Çakıroğlu

Written by

Akademisyazar. Geometri bilmeyen takip edemez. web: www.mustafaijaz.com

Medium Türkçe

Resmi Türkçe Yayın

Welcome to a place where words matter. On Medium, smart voices and original ideas take center stage - with no ads in sight. Watch
Follow all the topics you care about, and we’ll deliver the best stories for you to your homepage and inbox. Explore
Get unlimited access to the best stories on Medium — and support writers while you’re at it. Just $5/month. Upgrade