Politieke partijen over de Wiv: Van verkiezingsprogramma tot stem

Onze redacteuren willen goed geïnformeerd naar de stembus op 21 maart. Wat zijn de belangrijkste vragen om (jezelf) te stellen over de nieuwe Wiv? Vandaag stelt redacteur Anna Marieke zich de vraag:

Hoe zijn de standpunten van politieke partijen veranderd van de Tweede Kamerverkiezingen in 2012 tot hun stem over de Wiv in 2017?

Op 14 februari 2017 stemde de Tweede Kamer in met de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2017 (Wiv), waarover op 21 maart 2018 een referendum wordt gehouden. 114 van de 150 kamerleden stemden voor, maar hoe zit dat met de politieke partijen? Wie stemde wat en hebben politieke partijen hun positie aangepast sinds de Tweede Kamerverkiezingen in 2012? Ik dook in de verkiezingsprogramma’s van de tien grootste partijen om een antwoord op deze vragen te vinden.

Kabinet-Rutte II (ministers en staatssecretarissen) bijeen voor het debat over de regeringsverklaring in Vak K (november 2012, Richard van Elferen)

VVD

Stem: Voor

In haar verkiezingsprogramma van 2012 stelde de VVD: “Inbreuken op de privacy zijn wel toegestaan voor criminaliteitsbestrijding, met inbegrip van terrorismebestrijding. Het moet hierbij gaan om opsporingsactiviteiten of inlichtingenoperaties, niet om het willekeurig aanleggen of toegankelijk maken van hele databestanden. De overheid bewaakt de vrijheid en beschermt burgers tegen willekeur.” en

“Te vaak moeten we maar uitgaan van de goede bedoelingen van de overheid en grote bedrijven, zonder dat voldoende garanties en waarborgen tegen misbruik worden geboden. ‘Privacy by design’ is voor de VVD het uitgangspunt.”

Op basis van dit standpunt lijkt het niet verrassend dat de VVD voor de Wiv stemde, deze geeft de AIVD immers grotere data-bevoegdheden voor criminaliteits- en terrorismebestrijding. Echter had ik, op basis van haar standpunten, misschien een kritischere blik op de reikwijdte van de Wiv verwacht van de VVD. Één van de grootste zorgen van tegenstanders op de Wiv heeft namelijk te maken met de beperkte waarborgen tegen misbruik. Advocaat Inez Weski, bijvoorbeeld, ziet “volstrekte willekeur” als één van de grootste risico’s van de Wiv en de wet lijkt onvoldoende waarborgen te bevatten om haar zorgen over privacy-misbruik weg te nemen. Dergelijke zorgen lijken beperkt naar voren te komen in de stemmen van de VVD over de amendementen en moties: de VVD stemde bijvoorbeeld tegen het amendement om de reikwijdte van het sleepnet te beperken.

PvdA

Stem: Voor

In haar verkiezingsprogramma van 2012 schrijft de PvdA uitgebreid over digitale veiligheid en privacy. Hoewel de PvDA schrijft dat politie en justitie in staat moeten zijn “ook in de virtuele wereld adequaat op te treden”, schrijft ze ook: “Gerichte gegevensverzameling moet daarbij altijd in verhouding staan tot de bescherming van privacy”. Hiervoor stelt zij verschillende actiepunten op, waaronder het beperken van de bewaartermijn en het voorkomen van schijn veiligheidsmaatregelen, maatregelen die “een vals gevoel van veiligheid geven”. Ook stelt de PvDA dat

“De bescherming van communicatie tussen burgers moet worden verbeterd. De tekst van de Grondwet gaat nu alleen nog over brieven, telefoon en telegraaf. Die tekst moet worden aangepast zodat ook moderne communicatiemiddelen worden beschermd.”

De voor-stem van de PvdA lijkt vooral gebaseerd op haar standpunt dat politie en justitie ook voldoende bevoegdheden moeten hebben om in de virtuele wereld te kunnen optreden. In haar verkiezingsprogramma noemt de PvdA meerdere eisen voor privacy-beperkende maatregelen. Mijns inziens komen die in haar stemmen over moties en amendementen echter zeer beperkt naar voren. Hoewel de PvdA bijvoorbeeld tegen het amendement stemde om de bewaartermijn in te korten, stemde ze, net als alle andere partijen, wel voor de motie om de bewaartermijn te evalueren. Aangezien dit een motie is, houdt dit alleen geen wetswijziging in. Verder stemde de PvdA voor geen van de amendementen die de reikwijdte van het sleepnet oogden te beperken of schrappen. De voor-stem van de PvdA lijkt dus maar beperkt in lijn met de standpunten in haar verkiezingsprogramma.

PVV

Stem: Voor

In haar verkiezingsprogramma van 2012 benadrukt de PVV privacy:

“Privacy is cruciaal voor ons. Big Brother Vadertje Staat weet al veel van ons, en wil nog veel meer van ons weten: van ACTA tot cameratoezicht en Diginotar. De Partij voor de Vrijheid trekt graag een streep. Privacy moet gewaarborgd zijn. Een inbreuk mag alleen plaatsvinden als dit juridisch strak geregeld is.”

Op basis van dit standpunt vond ik het redelijk verrassend dat de PVV voor de Wiv stemde in 2017. Dit lijkt haast een draai van 180 graden. Uit haar verkiezingsprogramma wordt duidelijk dat de PVV veiligheid ook belangrijk acht, maar de grootschalige, ongerichte aftapmogelijkheden die de Wiv biedt lijken recht tegenover het standpunt over privacy in haar verkiezingsprogramma te staan.

SP

Stem: Tegen

In haar verkiezingsprogramma van 2012 stelt de SP: “Met voorstellen die de privacy van burgers inperken kunnen we alleen instemmen als de effectiviteit en de noodzaak van deze maatregelen zijn aangetoond.” en

“Terrorisme dient effectief te worden bestreden, door betere internationale samenwerking van inlichtingendiensten en het opsporen en bevriezen van financieringsbronnen van terroristische organisaties. En door het aanpakken van de structurele oorzaken van terrorisme (zoals armoede, onderdrukking en haatzaaierij). Aan nog meer Europese richtlijnen die onze privacy inperken hebben we geen behoefte.”

De SP stemde tegen de nieuwe Wiv en bleef daarmee, mijns inziens, redelijk dicht bij haar standpunten. In de debatten leek de reikwijdte van het sleepnet één van de grootste kritiekpunten van de SP over de Wiv: Ze stemde dan ook voor alle amendementen die het sleepnet oogden te schrappen of beperken. Het lijkt daarmee dat de effectiviteit en noodzaak van de privacy impact van de Wiv niet voldoende was aangetoond voor de SP en ze daarom tegen stemde, in lijn met de standpunten in haar verkiezingsprogramma.

CDA

Stem: Voor

Het verkiezingsprogramma van het CDA van 2012 gaat niet direct in op het werk van de inlichtingendiensten, maar wel zegt zij

“Moderne technologieën maken het mogelijk om zeer veel informatie over personen te vergaren. Soms is dat in het belang van mensen, maar vaak is informatie ook een machtsmiddel van grote (commerciële) organisaties. Niet alles wat mogelijk is, moet ook toegestaan worden. Het CDA staat voor het belang van privacy en streeft ernaar om mensen zoveel mogelijk zelf te laten bepalen welke informatie over hen beschikbaar is.”

en “Om veiligheid en veiligheidsgevoel te vergroten, zullen ook mogelijkheden als cameratoezicht en gebiedsverboden kunnen worden uitgebreid.”

In haar verkiezingsprogramma waarschuwt het CDA aan de ene kant over misbruik van privacy en benadrukt ze, aan de andere kant, het belang van het vergroten van (het gevoel van) veiligheid. De voor-stem van het CDA lijkt vooral gebaseerd te zijn op het laatste. Van haar zorgen over het onnodig inperken van privacy lijkt weinig over te blijven in haar stemmen over de moties en amendementen: Het CDA stemt bijvoorbeeld tegen de amendementen over het beperken van de reikwijdte van het sleepnet of de bewaartermijn. Het CDA stemde wel voor het amendement om ongeëvalueerde gegevens beperkt te delen met buitenlandse diensten zonder samenwerkingsrelatie. Hier lijken haar privacy-gerelateerde zorgen wel even naar voren te komen, aangezien de AIVD niet zeker weet wat er met de gegevens gebeurt wanneer ze deze met buitenlandse diensten deelt zonder samenwerkingsrelatie en dit impact op privacy zou kunnen hebben.

D66

Stem: Tegen

Van de tien grootste politieke partijen schrijft D66 het meest over privacy in haar verkiezingsprogramma van 2012. Wat betreft de aftapmogelijkheden van inlichtingendiensten stelt ze het volgende:

“Ten aanzien van internet-tapverzoeken door justitie wil D66 dat de notificatieplicht blijft en worden geen verdergaande aftapbevoegdheden voor internet mogelijk.”

De tegen-stem van D66 over de Wiv lijkt daarmee in lijn met haar positie in het verkiezingsprogramma. D66 stemt ook voor alle moties en amendementen die betrekking hebben op het beperken van de reikwijdte van het sleepnet en de bewaartermijn. Ze stemt echter niet voor het schrappen van de sleepnet, wat verrassend lijkt aangezien ze in haar verkiezingsprogramma aangeeft de aftapmogelijkheden voor internet niet te willen uitbreiden.

ChristenUnie

Stem: Voor

In haar verkiezingsprogramma van 2012 stelt de ChristenUnie dat “Door krachten te bundelen kunnen misdrijven makkelijker aan het licht komen. Dit mag echter nooit leiden tot een onnodige inperking van de privacy van burgers.”. Over de bevoegdheden van de inlichtingendiensten zegt ze specifieker:

“De stap om maatregelen te treffen en bevoegdheden te verruimen wordt slechts genomen indien deze aantoonbaar van belang zijn om de informatiepositie van de overheid voor dat doel te verbeteren. Ongericht taps zetten, en het langdurig bewaren van computer- en communicatiegegevens, passen hierin niet.”

Gezien de standpunten in haar verkiezingsprogramma zou ik de voor-stem van de ChristenUnie over de Wiv op zijn minst verrassend noemen. Één van de grootste kritiekpunten over de Wiv, het ongericht aftappen van communicatie, wordt specifiek genoemd in het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie, maar toch stemde zij in met de nieuwe Wiv. Daarbij moet wel gezegd worden dat de ChristenUnie voor het amendement stemde om de reikwijdte van het sleepnet en de bewaartermijn te beperken, maar echter niet voor het schrappen van het sleepnet zelf.

GroenLinks

Stem: Tegen

De standpunten in het verkiezingsprogramma van GroenLinks van 2012 over de bevoegdheden van inlichtingendiensten bevat specifieke eisen:

“De overheid mag alleen communicatie onderscheppen als er een concrete verdenking is, als dat noodzakelijk is voor onderzoek en als dat door de rechter is getoetst. Zij geeft maximale openheid over de inzet van opsporingsmethoden, zoals het aftappen van communicatie en het opvragen van persoonsgegevens bij bijvoorbeeld sociale netwerken.”

en “Waar mogelijk worden taken van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) overgeheveld naar de politie.” en “Het aantal telefoontaps wordt sterk teruggebracht.”

Gezien deze standpunten lijkt het niet verrassend dat GroenLinks tegen de nieuwe Wiv stemde. Ze handelt daarmee in lijn met de standpunten in haar verkiezingsprogramma. Ook stemde ze voor alle amendementen die de reikwijdte van het sleepnet en bewaartermijn van gegevens te beperken.

SGP

Stem: Voor

Twee standpunten in het verkiezingsprogramma van de SGP van 2012 lijken in het bijzonder relevant voor de discussie over de Wiv:

“Bij het volgen van verdachte personen of organisaties ter voorkoming van terrorisme is de bescherming van burgers belangrijker dan de privacy van degenen die mogelijk kwaad in de zin hebben.”

en “De AIVD en anderen, waaronder ook de moslimgemeenschap zelf, moeten alert blijven op radicalisering, met name onder jongeren. Bijzondere aandacht gaat uit naar de rol van het internet hierin.”

In haar verkiezingsprogramma geeft de SGP aan veiligheid van burgers belangrijker te vinden dan de privacy van verdachten. Dit standpunt wordt naar mijn mening alleen gecompliceerd door de aard van de AIVD en de nieuwe Wiv: In het werk van de AIVD, zoals toegestaan door de nieuwe WIV, is geen onderscheid tussen burgers en “degenen die mogelijk kwaad in de zin hebben”. Het “kwaad” heeft namelijk nog niet plaatsgevonden: De AIVD tapt, mogelijk massaal, via de kabel af om potentieel kwaad te onderscheppen en voorkomen. Met haar voor-stem voor de nieuwe Wiv lijkt de SGP aan te geven aan waar haar prioriteiten op dat moment liggen. Het wordt mij echter niet helemaal duidelijk of dat in lijn is met haar verkiezingsprogramma, aangezien het bij de Wiv over de privacy van (een groot deel van) burgers gaat en dit onderscheid bij het werk van de AIVD lastig te maken is. Met haar voor-stem in 2017 lijkt de SGP prioriteit te geven aan waar haar prioriteiten op dat moment liggen, maar het wordt mij niet duidelijk of dat in lijn is met haar verkiezingsprogramma, aangezien het nu over de privacy van (een groot deel van) burgers gaat.

Partij voor de Dieren

Stem: Tegen

De Partij voor de Dieren geeft in haar verkiezingsprogramma van 2012 duidelijk haar standpunten aan als het gaat om veiligheid en privacy en de bevoegdheden van inlichtingendiensten:

“Te vaak worden nu onder het mom van veiligheid maatregelen ingezet waarbij de rechten van burgers worden ingeperkt, bijvoorbeeld op het gebied van privacy. De Partij voor de Dieren vindt dat een inperking van de rechten van burgers alleen in uiterste gevallen mag plaatsvinden, op basis van een deugdelijke risico- en impactanalyse. Noodzaak, proportionaliteit en effectiviteit van inbreuken op grondrechten moeten vooraf aangetoond worden.” en “Er komen strengere normen voor het aftappen van telefoons.”

Op basis van deze standpunten was ik niet verbaasd over de tegen-stem van de Partij voor de Dieren. Wanneer zij de mogelijkheden voor het aftappen van telefoons wil beperken, lijkt het onlogisch dat ze zou stemmen voor het grootschalig aftappen van internetverkeer dat de Wiv mogelijk maakt. Ook stemde de Partij voor de Dieren voor alle amendementen die de reikwijdte van het sleepnet en de bewaartermijn probeerden te beperken. Hiermee stemt de PvdD in lijn met de standpunten in haar verkiezingsprogramma voor de verkiezingen in 2012.

Conclusie

  • Al met al stemden, mijns inziens, vier van de tien partijen duidelijk in lijn met hun verkiezingsprogramma van 2012: De SP, D66, GroenLinks en Partij voor de Dieren.
  • Voor de VVD, PvdA, SGP en het CDA was dit wat minder duidelijk: Hoewel ze wel in lijn stemden met bepaalde delen uit hun verkiezingsprogramma van 2012, leken zorgen of eisen die ze in hun verkiezingsprogramma van 2012 noemden, verdwenen in hun stemmen over de Wiv en de bijbehorende amendementen en moties.
  • De ChristenUnie en PVV, daarentegen, lijken met hun stem volledig tegen de standpunten over privacy en veiligheid in hun verkieizingsprogramma van 2012 in te gaan.

Standpunten na de Wiv

De standpunten van politieke partijen staan niet stil. Sinds de Wiv op 14 februari 2017 werd aangenomen, hebben er op 15 maart 2017 nieuwe verkiezingen plaatsgevonden en hebben we een nieuwe regering. Sindsdien, en vooral sinds de aanvraag voor het referendum, zijn de standpunten van sommige politieke partijen ook weer gewijzigd. Hoewel, bijvoorbeeld, de PvdA zowel in de Eerste als Tweede Kamer voor de wet stemde, lijkt zij nu geen duidelijk standpunt in te nemen. Het standpunt van D66 is compleet omgedraaid: Waar ze in de Eerste en Tweede Kamer nog tegen de wet stemde, voert zij nu campagne voor de Wiv. Hierover zegt zij dat het regeerakkoord haar zorgen heeft weggenomen. De SP en GroenLinks, daarentegen, waren en blijven tegen de wet en hebben hun standpunten daaromtrent niet aangepast.

Meer lezen hierover? Tim Dekkers schreef een artikel over de huidige standpunten van politieke partijen op de weblog van Universiteit Leiden over het Wiv referendum.

Bronnen

Voor dit artikel maakten we onder andere dankbaar gebruik van dit overzicht van amendementen en moties, inclusief de stemmen van politieke partijen, gemaakt door Bits of Freedom.

Hier vind je een link naar de volledige lijst met amendementen en moties over de Wiv en hier de stemmingsuitslagen over de wet en amendementen en de moties.


WatdeWiv.nl helpt je bij het maken van een keuze bij het Referendum over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv) op 21 maart 2018.

Blijf op de hoogte! Volg ons op Medium, Facebook of Twitter, en meld je aan voor de nieuwsbrief op de website.